АҚШ арнайы жасағының Венесуэла президенті Николас Мадуро мен оның жұбайы Силия Флоресті ұрлап әкетуі – Дональд Трамп жариялаған мақсаттың бір бөлігі, яғни әлемдегі дәлелденген мұнай қорының 17 пайызына ие бұл елдің энергетикалық секторын бақылауға алу әрекеті. Қазақстан үшін бұл жағдайда асығыс қорытынды жасауға негіз жоқ. Алдымен Ақ үйдің осы жоспарын нақты жүзеге асыра ала ма, соны бағалау қажет. Бұдан кейін ғана Астана үшін әрекет ету мүмкіндігінің ауқымы айқын болмақ.
«Америка өзін тонауға жол бермейді», – деді Трамп. Алайда бұл қағида басқа елдерге қатысты қолданылмайды.
Тәуелсіз елдің басшысын ұрлап әкету – алдымен өзгелерге сабақ болсын деген мақсатпен жасалған әрекет. Яғни, «Сэм ағайдың» айтқанына көнбесеңдер, боливарлық республика президентінің артынан түрмеге кетесіңдер деген ишара.
Алайда Мадуро тұтқындалғанымен, Венесуэладағы саяси жүйе күйрей қойған жоқ. Жоғарғы соттың шешімімен вице-президент Делси Родригес мемлекет басшысының өкілетін уақытша атқаруға кірісті.
Заңға сәйкес, бір айдың ішінде президенттік сайлау жариялануы тиіс. Алайда бұл процесс Ақ үйді аса қызықтырып отырған жоқ. Егер жалпыұлттық сайлау нәтижесінде боливаршыл күштер жеңіске жетсе, олардың заңды мәртебесі айтарлықтай артады, бұл өз кезегінде дербес саясат жүргізуге мүмкіндік береді.
Вашингтон Каракастан АҚШ-тың қарсыластары деп танылған елдерге мұнай экспортын толық тоқтатуды талап етуде. Бұл талап нақты мемлекеттерге бағытталмағанымен, Куба мен Қытайға қатысты болуы мүмкін. Ал Иран Венесуэла мұнайын сатып алмайды, дегенмен ел билігіне ирандық «агенттерді» елден шығаруға нұсқау берілген.
Вашингтон Венесуэланы басқару үшін жергілікті билік органдары арқылы әрекет ететін үштік құрылымды (триумвиратты) қалыптастырды. Бұл құрылымға АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио, вице-президент Джей Ди Вэнс және соғыс істері жөніндегі министр Пит Хегсет кіреді.
Алайда бұл жоспардың сәтсіздікке ұшырау ықтималдығы өте жоғары. Егер боливаршылдар Венесуэла мұнай саласында АҚШ-пен «эксклюзивті әріптестікті» қамтамасыз етуден бас тартса, онда Ақ үйдің бұл елде мұнай өндіруді ұйымдастырып, оны әлемдік немесе америкалық нарыққа шығаруға нақты тетіктері болмай қалады.
Венесуэлада атыс қаруымен таныс, әлеуметтік жағдайы төмен миллиондаған азамат бар, әрі олардың АҚШ-қа деген көзқарасы теріс. Мұндай топтардың өндіріс пен мұнай жеткізілімін толықтай тоқтатуға қауқары жетеді. Каракастағы жоғары әскери-саяси басшылыққа қарсы репрессиялар мұнай саласына бақылау орнатуға жеткіліксіз.
Сонымен қатар, АҚШ-тың 47-президенті Венесуэла билігін аса күрделі саяси жағдайға итермелеп отыр. Егер Каракас Вашингтоннан тікелей түскен бұйрықтарды орындауға кіріссе, онда елдің егемендігі мен неоколониализмге қарсы күрес – яғни необоливариандық идеологияның басты ұстанымдары – қалай сақталады?
Венесуэладағы генералдардың елдің саяси өміріндегі рөлі айрықша. Статистикалық заңдылықтарға сүйенсек, олардың арасында АҚШ-пен қақтығысудан қаймықпайтын тұлғалар да бар. Қазіргі жағдайға байланысты Куба Каракасты қолдайтынын ресми түрде мәлімдеді. Ал Қытай тарапы серіктестік ниетін білдіріп отыр. Алайда бұл мемлекеттер Венесуэланың орнына әрекет етпейді. Дегенмен егер Каракас өз ұстанымын соңына дейін қорғайтын болса, қолдау көрсетілетіні анық.
Қазақстан тарапы оқиғаларды жіті бақылауға мәжбүр. Астана Николас Мадуроның ұрлануына қатысты қандай да бір мәлімдеме жасамағанымен, бұл Ақорда тарапынан жағдайға бей-жай қарау дегенді білдірмейді.
Солтүстік америкалық тарап Венесуэла мұнайын тасымалдаған танкерлерді ұстау және тәркілеу әрекеттерін бастапқыда «Каракастың АҚШ-тың заңды меншігіне қол сұғуы» деп түсіндірген болатын. Алайда кейінірек, мұндай негіздеме тым асыра сілтелгенін түсінген АҚШ президенті Дональд Трамп бұл риторикадан бас тартып, Венесуэла америкалық мұнай компанияларының құрал-жабдықтарын заңсыз иемденді деген жаңа айыптауға көшті. Яғни, тіпті Ақ үй басшысы өз әрекеттерін ақтау үшін шегініс жасауға мәжбүр болды.
Қазақстан аумағында АҚШ-тың бірқатар мұнай өндіруші компаниялары жұмыс істеп жатқанын ескерсек, болашақта Астанаға да осындай айыптар тағылуы мүмкін. Ақорданың Қытай мен Ресейден біршама алшақтап, Вашингтонның қолдауына үміт артуы ел элитасы үшін кері әсерін тигізуі мүмкін. Өйткені қазіргі геосаяси жағдайда Пекин мен Мәскеудің Ақ үйдегі ықпалды тұлғалармен ашық текетіреске түсіп, көпвекторлы саясат ұстанып отырған көршісін қорғауға мүдделі болуы екіталай.
Қазіргі уақытта Дональд Трамптың Венесуэладағы әрекеттері дәстүрлі саяси авантюраға көбірек ұқсайды, сондықтан бұл науқан кез келген сәтте сәтсіздікке ұшырауы мүмкін. Әсіресе, егер осы мәселеге ықпалды халықаралық ойыншылар араласатын болса.
Егер АҚШ бастамасы сәтсіз аяқталса, Қазақстан да өз тарапынан аса ірі мұнай-газ кен орындарындағы өнімді бөлісу туралы келісімдерге (СРП) қайта қарау бастамасын көтере алады. Себебі Америка Құрама Штаттарының Латын Америкасындағы ықпалы әлсіреген жағдайда, Ақ үйдің Орталық Азия өңіріне саяси-экономикалық қысым жасау мүмкіндігі де күрт төмендейді.
Тарихта сабырлық танытып күту керек кезеңдер болады. Ал Венесуэла жағдайында нақты шешім тезірек қабылдануы мүмкін. Сондықтан Қазақстан бұл үдерісті мұқият бақылап отыр.
