Сонымен, 1 шілдеде жаңа Конституция күшіне енген күні Президенттің Жарлығымен 23 тамызға жаңа Құрылтайдың сайлауы тағайындалды. Сайлау науқанының мерзімі қысқа екені ешкімді алаңдатпауы тиіс. Өйткені саяси партиялардың сайлауалды бағдарламаларын алдын ала әзірлеуіне ешқандай кедергі болған жоқ.
Бағдарламаларын әзірлеп үлгермеген партиялар үшін де мүмкіндік сақталады: олар сайлаушыларға мазмұнды әрі негізделген ұсыныстарын ұсынып, қолдау таба алады. Оның үстіне, бұл жолы парламентке өту үшін бәсекенің бұрынғыдан да күшейе түсуі ықтимал.
Сайлаушыларды ең алдымен қандай мәселелер толғандыратынын анықтау үшін арнайы зерттеу жүргізудің қажеті шамалы. Қазақстандықтарды бәрінен бұрын бағаның үздіксіз өсуі алаңдатады. Бұл мәселе Үкіметтің де басты назарында. Нақтырақ айтқанда, азаматтарды тек бағаның қымбаттауы ғана емес, нақты табыстың оның қарқынына ілесе алмауы алаңдатады. Бұл жағдай Үкімет үшін де өзекті мәселе болып отыр.
Оған қоса, алдағы бірнеше айға, яғни сайлауға дейінгі кезеңге, одан кейінгі күз бен қысқа, тіпті келесі екі-үш жылға көз жүгіртсек, бағаның одан әрі өсуіне қатысты алаңдаушылықтың азаймайтыны байқалады. Қазақстанда электр энергиясы мен тұрғын үй-коммуналдық қызметтердің тарифтері сөзсіз өседі. Бұған жаңартылатын энергия көздерін қолдауға байланысты қосымша шығындар, Түркістандағы, Алматы ЖЭО-2-дегі және Қызылордадағы жаңа энергия өндіру нысандары іске қосылған сайын қуат нарығындағы тарифтердің көтерілуі, сондай-ақ Үкімет жүргізіп отырған «инвестицияға айырбас – тариф» қағидатына негізделген саясат ықпал етеді. Сыртқы факторлар да бағаға қысымның сақталуына әсер етуі мүмкін. Олардың қатарында Ресейдегі экономикалық қиындықтардың тереңдеуі және оның Қазақстан нарығына ықпалы, Ормуз бұғазының жабылуына байланысты тәуекелдер, сондай-ақ басқа да сыртқы экономикалық сын-қатерлер бар. Ал одан арғы кезеңге көз салсақ, бағаға қатысты қауіп-қатерлердің азаятынын әзірге ештеңе аңғартпайды.
Сондықтан сайлауалды бағдарламасының өзегіне бағаны тұрақтандыру мен халықтың, әсіресе отбасылардың, сатып алу қабілетін арттыру мәселесін қоятын партияның сайлауда басымдыққа ие болу мүмкіндігі жоғары. Бұл жаңа Үкіметтің жасақталуына және оның бағдарламасын әзірлеуге қатысу ықтималдығына да әсер етуі мүмкін.
Өйткені алдағы үкімет саясатының негізгі мақсаты экономиканың өсімін қамтамасыз етумен қатар, халықтың тұрмыс деңгейінің төмендеуіне жол бермеу болары қазірдің өзінде анық. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев та осы міндетке ұдайы басымдық беріп келеді.
Өз кезегінде Eurasia24 редакциясы сайлауалды бағдарламалардағы негізгі көрсеткіштердің бірі ретінде «нарықтағы баға – қазақстандықтардың сатып алу қабілеті» арақатынасына тұрақты түрде назар аудармақ. Біз бұл мәселеге қатысты партиялардың ұстанымдарын талдап, қажет болған жағдайда пікір білдіріп, сын айтып немесе қолдау көрсетіп, өз ұсыныстарымызды да ортаға саламыз.
Міне, алғашқы ұсыныс: сайлауалды бағдарламаны әзірлеуде Үкіметтің 2026–2029 жылдарға арналған халықтың табысын арттыру жөніндегі кешенді жоспарын негізге алуға болады. Eurasia24 бұл құжатқа бұған дейін талдау жасап, мынадай қорытындыға келген еді: «… бұл құжат экономикалық серпілістің жан-жақты тетігінен гөрі қоғамдық наразылықты бәсеңдетуге арналған тактикалық құралға көбірек ұқсайды».
Бізді дұрыс түсініңіздер, аталған құжатты негізге алуды ұсынуымыздың себебі – онда ең басты мәселе толық қамтылмаған. Атап айтқанда, баға өсімін тежеу мен халықтың әл-ауқатын арттыру жөніндегі міндеттерді шешудің бастапқы алғышарттары нақты айқындалмаған.
Кез келген күрделі мәселені тиімді шешу үшін, ең алдымен, оның негізгі белгілері мен себептерін дұрыс анықтау қажет. Содан кейін ғана нақты шешімдер әзірленеді. Ал қабылданған шаралардың нәтижелілігі сол бастапқы проблемалардың қаншалықты жойылғанына немесе, керісінше, күшейгеніне қарай бағалануға тиіс.
Ал енді бағаның шектен тыс өсуі мен халықтың сатып алу қабілетінің әлсіреуіне әсер ететін негізгі факторларға тоқталайық.
Баға өсіміне қатысты бірнеше нұсқа ұсынуға болады: бір жағынан жағдай түсінікті, екінші жағынан күтпегендей көрінеді; немесе бағаның өсуі қарапайым себептермен түсіндірілсе де, оның ауқымы таңғалдырады; сондай-ақ баға динамикасы бір жағынан заңды құбылыс болса, екінші жағынан ерекше назар аудартады. Үкімет пен Ұлттық банк белгілеген нысаналы дәлізден тұрақты түрде асып түсетін инфляцияға сол Ұлттық банк пен Үкіметтің өзі ықпал етіп отыр.
Ұлттық банк экономиканы ұлттық валютадағы ұзақ мерзімді әрі қолжетімді несиемен жеткілікті деңгейде қамтамасыз ете алмай отыр. Соның салдарынан ақша нарығында теңгенің құны жоғары болып қалып, бұл өндіріс, көлік және сауда салаларындағы барлық операциялардың шығынын арттырады. Ақырында, бұл шығындардың өсуі инфляцияның күшеюіне әкеледі.
Сонымен қатар, Ұлттық банк ұлттық валютадағы несиелеуді шектеп отырған жағдайда, Үкімет Ұлттық қордан бөлінетін трансферттер мен сыртқы қарыз қаражаты есебінен баламалы қаржыландыру және тікелей қаржы құю тетіктерін қолдануда. Яғни сырттан тартылған валюталық ресурстар теңгеге айырбасталып, ішкі нарыққа құйылады, бұл өз кезегінде инфляциялық қысымды күшейтеді. Бұл мәселе туралы біз бұған дейін де бірнеше рет жазғанбыз.
Бір қызығы, Үкімет пен Ұлттық банктің макроэкономикалық саясатқа жауапты басшылығы мұндай үйлеспейтін қадамдардың қандай салдарға әкеліп жатқанын аңғармай отырғандай.
Енді қазақстандықтардың табыс деңгейіне тоқталайық. Eurasia24 бұл мәселені ғана емес, оның түпкі себептерін де бірнеше рет көтерген болатын.
Қысқаша айтқанда, еңбек кедейлігінің негізгі себебі – жалпы ішкі өнімдегі еңбекақы үлесінің тым төмен болуы. 2025 жылдың қорытындысы бойынша бұл көрсеткіш небәрі 30,6%-ды құраған. Ал сол кезеңде корпоративтік пайданың үлесі 62%-дан асты.
Осыдан мынадай қорытынды жасалады: экономиканың құрылымы шикізатты экспорттап, дайын өнімді импорттауға негізделген. Сондықтан Құрылтайда орнығып, ұзақ мерзімді саяси мақсат көздейтін кез келген саяси күш бұл мәселені ашық айтып, оны шешудің нақты жолдарын ұсынуы қажет.
Алайда мұнымен мәселе шектелмейді. Қазақстандағы еңбекақының төмен деңгейінің тағы бір, елдің өз ішінен туындаған әрі одан да алаңдатарлық қыры бар. Ол – заңды еңбек табыстары үлесінің төмендігі және бейресми табыстардың үлесінің жоғары болуы.
Мәселен, Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорына (БЖЗҚ) аударылатын жарналарға сүйенсек, бухгалтерлік есеп арқылы рәсімделетін әрі медициналық және зейнетақы сақтандыру жүйесіне қатысатын ресми еңбек табыстарының үлесі жалпы ішкі өнімнің статистикада көрсетілетін 30,6%-ына да жетпейді. 2025 жылғы дерек бойынша бұл көрсеткіш небәрі 16,6%-ды құраған. Мұндай деңгейде денсаулық сақтау мен зейнетақы жүйесінің тұрақты қаржылық негізін қалыптастыру мүмкін емес.
Ал жұмыс берушілер мен қызметкерлердің табысты жартылай бейресми немесе толық көлеңкелі айналымға шығаруының негізгі себебі ретінде Үкіметтің өзі аталады. Бұл жерде БЖЗҚ қаражатын басқаруға жауапты Ұлттық банктің де рөлі сөз болады.
Егер Үкімет халықтың табысын арттыру жөніндегі кешенді жоспарға осы түйткілдердің түпкі себептерін енгізгенде, бұл құжат «қоғамдық наразылықты бәсеңдетуге арналған тактикалық құрал» ғана емес, нақты нәтиже беретін бағдарламаға айналар еді.
Ал Құрылтай сайлауына қатысатын саяси партиялар үшін бұл өз ұстанымын дәлелдеуге және нақты шешімдер ұсынуға мүмкіндік береді. Енді осы мүмкіндікті кімнің тиімді пайдалана алатынын уақыт көрсетеді.
