Енді барлық партиялардың съездері өтіп, сайлауалды бағдарламалары жарияланды. Демек, сайлаушылардың таңдау жасауына мүмкіндік бар. Ал саяси партиялардың ұсынған бастамаларын, олардың қоғам мен мемлекеттің бүгінгі қажеттіліктеріне қаншалықты сай келетінін және іс жүзінде жүзеге асыру мүмкіндігін талдамас бұрын, Eurasia24 редакциясы назар аударуға тұрарлық тағы бір маңызды мәселеге тоқталғанды жөн көреді. Өйткені сайлау науқаны қысқа мерзімде аяқталғанымен, жаңа Құрылтайға өтетін партиялардың алдағы бес жылдағы басымдықтары дәл қазір айқындалады.
Біздіңше, алдағы жылдардағы негізгі әлеуметтік-экономикалық сын-қатердің бірі – бағаның өсуі. Сондықтан ең алдымен энергетика мен тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық саласына назар аударған жөн. Себебі электр энергиясы, жылу және сумен жабдықтау тарифтері нарықтағы кез келген тауар мен қызмет құнының құрамына кіреді. Ендеше энергетика саласына жауапты құрылымдар электр энергиясы мен коммуналдық қызметтердің тарифтерін бағаның тұрақтылығын қамтамасыз ететін тетікке айналдыра ала ма, әлде керісінше, олардың қымбаттауына түрткі болатын негізгі факторға айналдыра ма деген сұрақ туындайды.
Мұндай күмәннің туындауына да негіз бар. Себебі қазіргі Үкіметтің өзі «тарифті инвестицияға айырбастау» қағидатын жүзеге асыру барысында елдің әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығына қандай тәуекелдер төнуі мүмкін екенін толық бағамдай алмай отырғандай әсер қалдырады.
Eurasia24 бұл мәселеге бұған дейін де бірнеше рет назар аударған болатын. Ал енді жуырда жарияланған «жасыл үстеме ақы» туралы материалға сүйене отырып, осы тақырыпты қайта көтерудің жөні бар.
Бұл ретте көтерме электр энергиясы нарығындағы баға шешуші мәнге ие. Дәл осы нарықта қалыптасатын құн кейін бөлшек нарық арқылы түпкілікті тұтынушыға дейін жетеді. Осы тізбектің әр буынына қатысты шешімін күткен мәселелер аз емес. Мәселен, елдің әр өңірінде бірдей санаттағы тұтынушылар үшін әртүрлі тарифтердің белгіленуі немесе тұтынушыларды жеке тұлғалар, заңды тұлғалар және бюджеттік ұйымдар деп бөлудің қазіргі жүйесі толыққанды жетілдірілмеген. Алайда бұл мәселелерге кейінірек тоқталамыз. Әзірге көтерме электр энергиясы нарығының құрылымына және оның негізгі құрамдас бөліктеріне назар аударайық.
Бірыңғай сатып алушының 2023 жылдың екінші жартысынан бастап жүргізіп келе жатқан көтерме электр энергиясының нақты өзіндік құны туралы есептерін, сондай-ақ 2024, 2025 жылдарға және биылғы жылдың бірінші тоқсанына арналған деректерді зерделегенде төмендегідей назар аударарлық көрініс қалыптасады.
| Көтерме нарықтағы электр энергиясының өзіндік құнының құрамдас бөліктері, теңге/кВт·сағ | 2023 | 2024 | 2025 | 2026 | Орташа жылдық өсім, % |
| Жалпы өзіндік құн | 12,5 | 14,5 | 19,3 | 19,6 | 19 |
| Оның ішінде | |||||
| Жаңартылатын энергия көздерінен (ЖЭК) өндірілген электр энергиясының өзіндік құны | 33,8 | 34,6 | 36,6 | 35,5 | 2 |
| РАҚ, «ЕЭҚ» компаниясынан импортталатын электр энергиясының өзіндік құны | 31,9 | 47,3 | 59,6 | 71,7 | 75 |
| Дәстүрлі электр станцияларынан өндірілетін электр энергиясының өзіндік құны | 11,4 | 12,9 | 15,6 | 16,1 | 14 |
Осы деректерге сүйене отырып, мынадай қорытындылар жасауға болады:
а) Дәстүрлі электр станцияларынан өндірілетін электр энергиясының тарифтері жыл сайын орта есеппен шамамен 14%-ға өсіп келеді. Бұл көрсеткіш ресми инфляция деңгейінен сәл ғана жоғары. Мұндай өсім электр энергиясын негізгі өндірушілерге отынның, жабдықтар мен қосалқы бөлшектердің, материалдардың және өндірістік шығындардың қымбаттауын ішінара өтеуге ғана мүмкіндік береді. Сонымен қатар мұндай электр станциялары үшін шекті тарифтерді бекіткен кезде өндірістік қуаттарды жаңғырту мен кеңейтуге арналған инвестициялық құрамдас бөлік те ескеріледі. Алайда іс жүзінде бұл қаражат инвестициялық жобаларды жүзеге асырудан гөрі, нарықтағы нақты баға өсімінің қарқынынан қалып қоймауға бағытталып отырғандай. Яғни дәстүрлі электр станциялары өздері баға өсімін қалыптастырып отырған жоқ, керісінше, нарықтағы жалпы қымбаттау үдерісіне бейімделуге мәжбүр.
ә) Жаңартылатын энергия көздерінен өндірілетін электр энергиясының тарифтері салыстырмалы түрде баяу өсіп келеді. Дегенмен олардың деңгейі дәстүрлі электр станцияларының тарифтерінен шамамен екі есе жоғары болуы көтерме электр энергиясы нарығындағы баға деңгейіне елеулі ықпал ететін фактор болып отыр. Бұған қоса, жаңартылатын энергия көздерінің үлесі артқан сайын «жасыл» электр энергиясының құны тез төмендейді деген болжамдар әзірге расталмай келеді. Керісінше, жаңартылатын энергия көздерінің өндірістік қуаты ұлғайғанымен, олардың тарифтері айтарлықтай төмендеу үрдісін көрсетіп отырған жоқ.
б) «ЕЭС РАҚ»-тан импортталатын электр энергиясының өзіндік құны өте жоғары қарқынмен өсіп келеді. Сонымен қатар Қазақстандағы электр энергиясы өндірісінің тапшылығы да ұлғаю үрдісін көрсетуде. Энергетика министрлігі еліміз биыл импорттан толық бас тартады деген болжам айтқанымен, әзірге бұл мақсатқа қол жеткізілген жоқ. Қазіргі жағдайға қарасақ, көтерме электр энергиясы нарығындағы бағаның өсуіне екі негізгі фактор ықпал етіп отыр. Оның бірі – жаңартылатын энергия көздерінің үлесінің артуы болса, екіншісі – Ресейден импортталатын электр энергиясы арқылы жабылатын өндіріс тапшылығы. Ал бұл тапшылықтың өзі электр энергиясын жинақтау жүйелері жеткілікті дамымай тұрып, жаңартылатын энергия көздерін жедел енгізудің салдары ретінде бағаланады. Нәтижесінде, нарықтық емес қолдау тетіктері арқылы дамытылып отырған баламалы энергетика әрі «жасыл» электр энергиясының жоғары құнына, әрі ең жоғары жүктеме кезеңдеріндегі электр энергиясы тапшылығының ұлғаюына себеп болып, көтерме нарықтағы бағаның өсуіне ықпал етуде.
Мұны нақты деректер де көрсетеді. 2026 жылдың бірінші тоқсанында, яғни электр энергиясына сұраныс ең жоғары болатын қысқы кезеңде, Қазақстанда 33,7 млрд кВт·сағ электр энергиясы өндірілді. Бұл тәуліктік орташа есеппен 15,6 ГВт қуатқа тең. Ал өткен қыс маусымындағы ең жоғары жүктеме 18 желтоқсанда тіркеліп, 17,7 ГВт-қа жеткен. Ресми мәлімет бойынша, 2026 жылдың басындағы Қазақстан электр станцияларының қолда бар жалпы қуаты 22,8 ГВт болған, оның ішінде жаңартылатын энергия көздерінің белгіленген қуаты 3 ГВт-тан асады. Демек, жалпы өндірістік қуат жеткілікті болғанымен, жүйеде ең жоғары жүктеме кезінде іске қосылатын маневрлік қуаттардың немесе электр энергиясын жинақтау жүйелерінің жетіспейтіні байқалады. Сондықтан бұл мәселе Энергетика министрлігінің негізгі басымдықтарының бірі болуы тиіс.
Іс жүзінде өткен қыс мезгілінде энергетикалық жүйенің нақты өндірістік мүмкіндігі, яғни электр станциялары мен желілерде ірі ақаулар болмаған жағдайда да, негізінен 15,5–16 ГВт деңгейінде сақталды, ал жекелеген қолайлы күндері ғана шамамен 17 ГВт-қа жетті. Сонымен қатар ең жоғары жүктеме кезеңінде күн электр станцияларының өндірісі нөлге тең болды, ал жел электр станцияларының қуаты небәрі 600–800 МВт шамасында ғана қалыптасты.
Демек, жаңартылатын энергия көздерінің (ЖЭК) өндірістік қуатын шектен тыс ұлғайту Қазақстанның энергетикалық жүйесінде генерация тапшылығының қалыптасуына алып келіп отыр.
Мұның басты себебі – энергетика саласының ерекшеліктеріне де, нарықтық қағидаттарға да, экономикалық әділеттілік талаптарына да сәйкес келмейтін, жаңартылатын энергия көздеріне заңнамалық деңгейде берілген басымдық. Мұны тарқатып түсіндірейік.
Электр энергетикасында жүйелік оператор, Қазақстанда бұл функцияны KEGOC атқарады, тұтынушылардың күтілетін сұранысына сәйкес электр станцияларының тәуліктік сағаттық жұмыс кестесін алдын ала қалыптастырады. Алдымен электр жүктемесіне емес, жылу беру режиміне сәйкес жұмыс істейтін жылу электр орталықтары (ЖЭО), сондай-ақ өзендердің гидрологиялық режиміне тәуелді су электр станциялары (СЭС) кестеге енгізіледі. Бұл технологиялық тұрғыдан да, өндірістік тұрғыдан да негізді тәсіл. Сондай-ақ жаңа генерациялық қуаттарды іске қосу жөнінде келісімшарттары бар электр станциялары да басым тәртіппен енгізіледі.
Қалған электр энергиясын өндірушілер тәулік бұрынғы орталықтандырылған сауда-саттықта ұсынған тарифтеріне қарай диспетчерлік кестеден орын алады. Бұл – нарықтық бәсекеге негізделген дұрыс тетік.
Алайда қолданыстағы «Электр энергетикасы туралы» заңға сәйкес жаңартылатын энергия көздерінен өндірілген электр энергиясы диспетчерлік кестеге бірінші кезекте енгізіледі, яғни диспетчер олардың өндірген энергиясын басым тәртіппен қабылдауға міндетті. Егер мұндай басымдық берілмегенде, ЖЭК нысандары электр энергиясын жинақтау жүйелерін енгізуге мәжбүр болып, диспетчерлік кестеден орын алу үшін басқа электр станцияларымен тең жағдайда бәсекеге түсер еді.
Ал мұндай тәсілді мәжбүрлі түрде енгізудің салдары кешенді сипатқа ие. Біріншіден, жаңартылатын энергия көздерінен өндірілетін электр энергиясының тарифтері бірнеше есе жоғары деңгейде қалыптасады. Екіншіден, электр энергиясы өндірісінің тапшылығы туындап, ол қымбат импорт арқылы өтеледі. Үшіншіден, теңгерімдеуші нарықтың көлемі негізсіз ұлғайып, одан түсетін кіріс те арта түседі.
Егер саяси партиялардың бірі жаңартылатын энергия көздеріне қатысты технологиялық және әлеуметтік теңгерімді қалпына келтіру мәселесін өзінің сайлауалды бағдарламасына енгізсе, бұл орынды бастама болар еді. Ал жаңа құрамдағы Құрылтай осы бағыттағы энергетикалық заңнаманы жетілдіруге нақты қадам жасай алады.
Бәлкім, сайлаудан кейін құрылатын жаңа Үкіметтің өзі де осы мәселеге назар аударып, энергетика саласындағы теңгерімді қалпына келтіруге кірісер.
