Eurasia24 редакциясы электр энергетикасы тақырыбына үнемі назар аударып келеді: электр энергиясының тарифтері жай ғана өсіп жатқан жоқ, олардың өсу қарқыны барған сайын күшейіп келеді.
Енді осы тақырыптың тағы бір қырына тоқталайық.
Президент 2026 жылды Цифрландыру және жасанды интеллект жылы деп жариялауымен қатар, Екібастұзда деректерді өңдеу орталықтарының (Data Processing Center, DPC) алқабын құру жөніндегі ауқымды жоба жедел іске асырылып жатыр. Бұл бастама да Мемлекет басшысының ерекше бақылауында.
Жобаның негізгі параметрлері: алаң Екібастұз МАЭС-1 электр станциясының маңында орналасқан; қуаты 225 МВт болатын дайын қосалқы станция қарастырылған; инвесторларға бірқатар жеңілдіктер ұсынылады: электр энергиясының белгіленген тарифі – киловатт-сағатына 0,025 АҚШ доллары, корпоративтік табыс салығы, мүлік салығы және жер салығы бойынша 0 пайыздық мөлшерлеме, сондай-ақ құқықтық қорғау кепілдігі.
Жобаға қатысудың үш моделі ұсынылған:
Wholesale Colocation – дайын деректерді өңдеу орталығында серверлерді орналастыру (қуатты жалға алу, келісімшарт мерзімі – 10–20 жыл);
Greenfield – дайындалған жерде қуаты 300 МВт-қа дейінгі жеке деректерді өңдеу орталығын салу;
Build-to-Suit – тапсырыс берушінің талаптарына сәйкес жобалау және «кілтпен тапсыру» қағидаты бойынша құрылыс жүргізу.
Amazon және G42 сияқты ірі ІТ-компаниялар салынып жатқан деректерді өңдеу орталықтары алқабында өз орындарын ала бастады. Қазіргі уақытта жобаға 10 млрд АҚШ доллары көлемінде шетелдік инвестиция тартылған. Қазақстан Үкіметімен стратегиялық келісімдер топтамасына қол қойған негізгі шетелдік қатысушылар мен серіктестердің қатарында америкалық Firebird және NVIDIA корпорациялары бар.
Бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған осы мәліметтерге ресми деректерге негізделген бірнеше жайтты қосқан жөн.
Екібастұз МАЭС-1 станциясы Бірыңғай сатып алу жүйесі арқылы электр энергиясының көтерме нарығына киловатт-сағатына қосылған құн салығынсыз 9,5 теңге көлеміндегі шекті тарифпен қатысады. ҚҚС-тың 16 пайыздық мөлшерлемесін есептегенде бұл көрсеткіш шамамен 11 теңге/кВт·сағат болады.
Ал белгіленген 2,5 АҚШ центі қазіргі 470 теңге бағамымен есептегенде шамамен 11,8 теңге/кВт·сағатқа тең. Бұл ЕМАЭС өндіретін электр энергиясының өзіндік өтелім құнынан сәл ғана жоғары.
Сонымен қатар, егер «Деректерді өңдеу орталықтары алқабының» тұтынушылары Қазақстандағы ең ірі әрі Бірыңғай сатып алушы жүйесіндегі көмір электр станциялары арасында ең арзан электр энергиясын өндіретін Екібастұз МАЭС-1-ден тікелей электр алатын болса, қалған тұтынушылар үшін бұл электр энергиясы алдымен Бірыңғай сатып алушы арқылы көтерме нарықтың жалпы көлеміне қосылады, содан кейін жоғары кернеулі және тарату желілері арқылы жеткізу шығындары үстемеленеді.
Атап айтқанда, 2026 жылдың бірінші тоқсанының қорытындысы бойынша көтерме электр энергиясы нарығындағы жағдай мынадай: дәстүрлі электр станцияларынан сатып алынатын электр энергиясының өзіндік құны – 16,1 теңге/кВт·сағат; жаңартылатын энергия көздерінен (ЖЭК) – 35,5 теңге/кВт·сағат; «ЕЭҚ» РАҚ-тан импортталатын электр энергиясы – 71,7 теңге/кВт·сағат.
Ал Бірыңғай сатып алушының орташа жиынтық сатып алу құны 19,6 теңге/кВт·сағатты құрайды.
Ал Екібастұз бен Павлодар қалаларындағы бөлшек нарықтағы тарифтер мынадай:
- тұрмыстық тұтынушылар үшін – тұтыну көлеміне қарай 22,6 теңгеден 37,6 теңгеге дейін/кВт·сағат;
- тұрмыстық емес тұтынушылар үшін – 42,9 теңге/кВт·сағат;
- бюджеттік ұйымдар үшін – 96,2 теңге/кВт·сағат.
Ал Павлодар облысындағы арнайы экономикалық және индустриялық аймақтардың тұтынушылары, сондай-ақ әлеуметтік маңызы бар азық-түлік өнімдерін өндірушілер үшін белгіленген тариф 40,3 теңге/кВт·сағатты құрайды.
Осылайша, арнайы экономикалық аймақтар мен отандық азық-түлік өндірушілері үшін жеңілдетілген тарифтің өзі шетелдік инвесторларға ұсынылатын тарифтен үш еседен астам жоғары екені байқалады.
Шетелдік инвесторлар деуіміздің себебі – әзірге Қазақстан экономикасының қажетіне арзан электр энергиясын пайдалана отырып цифрлық өнім өндіруге ниетті отандық инвесторлар көрінбейді.
Кезінде Қазақстан Теңіз, Қарашығанақ және Қашаған сияқты ірі мұнай кен орындарын құпия келісімшарттар мен өнімді бөлу туралы келісімдер негізінде шетелдік компаниялардың игеруіне берген болатын. Бұл келісімдерде, атап айтқанда, шикізатты трансферттік бағамен экспорттау, инвесторлар барлық шығынын өтегеннен кейін ғана қабылдаушы елдің пайдаға қатысуы, ішкі нарықты мұнай өнімдерімен қамтамасыз ету және өндірісті жергіліктендіру жөніндегі міндеттемелердің болмауы көзделген еді. Ол кезеңнің өз ерекшелігі болды.
Қазіргі жағдай басқа болғанымен, Қазақстан халқына тиесілі табиғи ресурстарды пайдалануға берілетін ерекше жеңілдіктердің сипаты айтарлықтай өзгермегендей. Бұрынғыдай негізгі инвестиция шетелден тартылады, меншік иелері – шетелдік компаниялар, жабдықтардың басым бөлігі шетелден жеткізіледі, ал өндірілген цифрлық өнімнің едәуір бөлігі экспортқа бағытталмақ.
Бұл жолы экспортталатын ресурс жер қойнауынан өндірілген мұнай да, Екібастұздың көмірі де емес. Әңгіме цифрлық дәуірдегі әлдеқайда құнды ресурс – электр энергиясы, яғни киловатт-сағат туралы болып отыр. Ол Кеңес Одағы кезеңінде салынған және Қазақстанға мұра болып қалған энергетика саласының ірі нысандарының бірі – Екібастұз МАЭС-1 электр станциясында өндіріледі.
Қазіргі тариф бойынша цифрлық майнингтен салық жүйесі арқылы әр киловатт-сағат үшін 14 теңге көлемінде төлем алынады. Ал жаңартылатын энергия көздері (ЖЭК) пайдаланылған жағдайда бұл мөлшерлеме 10 теңгені құрайды. Инвесторлар ЖЭК пайдаланатынын рәсімдеп, салықтық төлемдерін азайтуы да мүмкін. Дегенмен оң сценарийді негізге алып, әр киловатт-сағатқа 14 теңге есептеледі және жоба алғашқы кезеңде 300 МВт қуатқа шығып, жылына 2 млрд кВт·сағат электр энергиясын тұтынады деп болжасақ, бюджетке шамамен 28 млрд теңге немесе 60 млн АҚШ доллары түседі. Ал қуаттылық 1 ГВт-қа жеткен жағдайда бұл түсім төрт есеге жуық өсіп, шамамен 100 млрд теңгені құрауы мүмкін. Дегенмен бұл көлем аса ауқымды көрсеткіш деп айту қиын.
Енді деректерді өңдеу орталықтары алқабында жұмыс істейтін компаниялардың ықтимал табысына назар аударайық.
Сарапшылардың бағалауынша, цифрлық майнинг электр энергиясының құны шамамен 0,07 АҚШ долларынан аспаған жағдайда ғана рентабельді болып қала береді. Егер ұсынылатын тариф 0,025 АҚШ долларын құраса, айырмашылық – 4,5 АҚШ центі болады. Демек, тек арзан электр энергиясының есебінен инвесторлар жобаның алғашқы кезеңінде шамамен 90 млн АҚШ доллары, ал толық қуатқа шыққанда шамамен 400 млн АҚШ доллары көлемінде қосымша пайда көре алады. Бұл Қазақстан бюджетіне түсетін болжамды түсімнен көбірек болғанымен, алғашқы қарағанда табыстың бөлінуі теңгерімді көрінуі мүмкін.
Алайда мұнда ескерілетін тағы бір маңызды жайт бар.
Егер Қазақстан үшін негізінен сыртқы нарыққа жұмыс істейтін «деректерді өңдеу орталықтары алқабынан» түсетін негізгі пайда бюджетке төленетін салықтармен шектелсе, шетелдік пайдаланушылардың экономикалық тиімділігі мұнымен ғана аяқталмайды.
Егер өндірілген цифрлық қуат тек сатуға арналған болса, онда жобаның тиімділігі электр энергиясының құнының 25–30 теңге/кВт·сағат деңгейінен аспауына тәуелді болады. Осы себепті инвесторларды тарту үшін ерекше төмен – киловатт-сағатына 2,5 АҚШ центі немесе шамамен 12 теңге көлеміндегі тариф ұсынылып отыр. Ал егер Қазақстанда өндірілген осы цифрлық ресурс бағдарламалық өнім әзірлеуге, криптовалюта өндіруге немесе жасанды интеллект жүйелерін дамытуға пайдаланылса, онда түпкілікті өнімнің құны бірнеше есе артады. Мұндай жағдайда арзан электр энергиясы қосымша экономикалық артықшылыққа айналады.
Тағы бір маңызды мәселе – Екібастұз МАЭС-1 базасында құрылып жатқан «деректерді өңдеу орталықтары алқабы» жобасы электр қуаты тапшылығы сезіліп отырған кезеңде қолға алынуда. Бұл нақты деректерден де байқалады. Биылғы жылдың бірінші тоқсанында Қазақстанда 33,7 млрд кВт·сағат электр энергиясы өндірілгенімен, Ресей мен Өзбекстаннан импортталған таза көлем 597 млн кВт·сағатты немесе жалпы өндірістің 1,8 пайызын құрады. Жалпы көлем тұрғысынан бұл аса көп емес. Алайда өткен қыста ең жоғары жүктеме кезінде РАО «ЕЭС» арқылы жабылған генерация тапшылығы тәуліктің жекелеген сағаттарында 1–1,5 ГВт-қа, ал кейбір кезеңдерде 2,5 ГВт-қа дейін жетті. Бұл Қазақстандағы меншікті генерация көлемінің шамамен 6–16 пайызына тең.
Иә, Энергетика министрлігі электр қуаты тапшылығы жойылады деп мәлімдеп отыр. Мұндай мүмкіндік жоқ емес. Алайда бұл үшін жаңа энергетикалық нысандар салынуы қажет, ал бұл өз кезегінде қолданыстағы пайдалану тарифтерінің бірнеше есе өсуіне алып келуі ықтимал.
Жаңартылатын энергия көздерінен (ЖЭК) өндірілетін электр энергиясының құны жақын арада айтарлықтай арзандайды деген көпжылдық мәлімдемелерге қарамастан, 2026 жылдың бірінші тоқсанының нақты көрсеткіштері өзгеше жағдайды көрсетеді. Бірыңғай сатып алушы үшін ЖЭК-тен сатып алынатын электр энергиясының өзіндік құны 35,5 теңге/кВт·сағатты құрап, дәстүрлі электр станцияларының орташа тарифінен екі еседен астам жоғары болды. Оның үстіне, ЖЭК нысандары Жүйелік оператор үшін заңмен белгіленген басымдыққа ие болғандықтан, энергия жинақтау жүйелерін салуға шығын жұмсамай-ақ жұмыс істеп отыр.
ЖЭК-тен бөлек, Энергетика министрлігі көмір энергетикасын дамытуға қатысты да ауқымды жоспарларын жариялаған. 2030 жылға дейін жалпы қуаты 7,8 ГВт болатын жаңа нысандар іске қосылады деп жоспарланған. Алайда бұл жобалардың тарифке қалай әсер ететіні туралы мәселе ашық айтылмай келеді. Тіпті Екібастұз МАЭС-2 станциясын кеңейту, Екібастұз МАЭС-3 пен Курчатов конденсациялық электр станциясын (КЭС) салу ең қарапайым техникалық шешімдермен жүзеге асқанның өзінде, инвестицияларды қайтару қажеттілігі тарифтердің кемінде екі есеге өсуіне алып келер еді. Әсіресе қаржыландыру Үкіметтің «инвестицияға айырбас – тариф» қағидаты бойынша және шетелдік инвестициялар есебінен жүргізілсе. Қазіргі таңда Үкімет ұстанып отырған негізгі тәсіл де осы.
Бұдан бөлек, «таза көмір» технологияларын дамыту бағыты жарияланған. Бұл көмір электр станцияларында қытайлық аса жоғары параметрлі қазандық-турбиналық қондырғылар мен заманауи газ тазарту жүйелерін енгізуді білдіреді. Мұндай жағдайда тарифтердің жай ғана екі еселенуімен шектелу мүмкін емес.
Кеңес Одағынан мұраға қалған энергетикалық қуаттардың табиғи тозуы мен қолданыстағы қуаттардың жеткіліксіздігі дәл қазіргі кезеңге тұспа-тұс келіп отыр. Сондықтан цифрлық майнингті дамыту немесе энергетика жүйесінің тұрақты жұмысын қамтамасыз ету міндеті қойылатын болса, оған қарыз қаражаты емес, ұлттық инвестициялық тетік қажет. Оның үстіне мұндай инвестициялар коммерциялық әрі қайтарымды емес, тарифтерді пайдалану шығындарын жабуға жеткілікті деңгейде тұрақтандыруға мүмкіндік беретін модельге негізделуі тиіс.
Егер цифрландыруға қажетті жаңа генерация шетелдік инвесторлардың қаржысына, шетелдік меншік иелері мен пайдаланушылардың қатысуымен, шетелдік жабдықтар мен технологиялар негізінде құрылып, Қазақстанда өндірілген цифрлық өнімнің басым бөлігі сыртқы нарыққа бағытталатын болса, онда мұның елге, оның энергетикасына, жалпы экономикасына және халқына берер пайдасы шамалы. Мұндай жағдайда Қазақстан сыртқы нарықтың қажеттілігіне қызмет ететін шикізаттық база рөлінде қалып қоюы мүмкін. Бұл үдеріске осындай жобаларды қазіргі форматта қолдап отырған жергілікті басқару құрылымдарының да қатысы бар.
Тағы бір есепке назар аударайық. Егер «деректерді өңдеу орталықтары алқабы» Бірыңғай сатып алушы жүйесі мен көтерме электр энергиясы нарығынан тыс жұмыс істейтін болса, жобаның алғашқы кезеңінде шамамен 2 млрд кВт·сағат, ал толық іске қосылғанда шамамен 8 млрд кВт·сағат электр энергиясы ортақ жүйеден шығарылады. Есептеулер бойынша, бұл Қазақстандағы қалған барлық тұтынушылар үшін электр энергиясының құнын алғашқы кезеңде шамамен 0,5 теңгеге, ал жоба толық іске асқанда шамамен 2 теңгеге дейін қымбаттатуы мүмкін. Алғашқы қарағанда бұл айтарлықтай өсім емес сияқты көрінгенімен, мәселе тек мөлшерінде емес, оның қағидатында. Қазіргі форматтағы «деректерді өңдеу орталықтары алқабы» Қазақстанның шикізат экспорттаушы және сыртқы капиталға тәуелді экономика ретіндегі орнына цифрлық сипаттағы жаңа тәуелділік элементтерін қосуы мүмкін.
Бұл жағдайды өзгертуге бола ма? Әрине.
Біріншіден, деректерді өңдеу орталықтарының қуатын Қазақстан электр энергетикасының бүгінгі және алдағы жылдардағы ең өзекті мәселесі – маневрлік генерация тапшылығын азайтуға пайдалану орынды болар еді. Бұл тапшылық энергия жинақтау жүйелерінсіз жаңартылатын энергия көздерін жедел дамыту және олар үшін диспетчерлік сатып алудың басым тәртібін енгізу нәтижесінде одан әрі күрделене түсті. Бұл – жеке талқылауды қажет ететін мәселе. Ал цифрлық майнингке келсек, оның технологиялық ерекшелігі тәуліктік жүктемені реттеу режимінде жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Мысалы, ол Екібастұз МАЭС-1 станциясының түнгі уақыттағы жүктеме төмендейтін кезеңдерін тиімді пайдалануға ықпал ете алады.
Алайда бұл үшін Қазақстандағы Бірыңғай сатып алушы жүйесін және электр энергиясы нарығын – көтерме, теңгерімдеуші және қуат нарығын кешенді түрде жаңғырту қажет. Сонымен қатар көтерме және бөлшек деңгейдегі тарифтік саясатты да қайта қарау маңызды. Бұл – жеке талқылауды қажет ететін мәселе. Дегенмен дәл осындай жүйелі өзгерістер ғана деректерді өңдеу орталықтары алқабын шетелдік мүддеге қызмет ететін жоба емес, Қазақстанның электр энергетикасы мен жалпы әлеуметтік-экономикалық дамуына нақты пайда әкелетін бастамаға айналдыра алады.
Ең бастысы – ұлттық энергетикалық инфрақұрылымды және соның негізінде дамитын цифрландыруды сыртқы инвестицияларға, шетелдік жабдықтарға және негізінен сыртқы нарықтың сұранысына сүйене отырып дамыту ұзақ мерзімді перспектива тұрғысынан тиімді шешім емес. Керісінше, мұндай тәсіл елдің стратегиялық мүдделері үшін елеулі тәуекелдер туғызуы мүмкін.
