Құрылтай сайлауына арналған ресми үгіт-насихат өткен бейсенбіде, 23 шілдеде басталды. Соның аясында партиялардың сайлауалды бағдарламалары жарияланып қана қоймай, алғашқы «қорытындылар» да шығып үлгерді. Әзірге олар Орталық сайлау комиссиясының хаттамалары емес, әлеуметтік сауалнама нәтижелері түрінде ұсынылды. Алайда мұндай сауалнамаларға деген сенім деңгейі партиялардың сайлауалды уәделерінен кем емес.
Шынында, кейбір елдердегідей әлеуметтану саяси технологтардың құралына айналған жоқ. Бізде бұл үдеріс заң талаптарына сай әрі нақты жауапкершілік негізінде жүргізіледі. «Сайлау туралы» Конституциялық заңға сәйкес, бұқаралық ақпарат құралдары мен интернет-платформалар сайлауға қатысты қоғамдық пікір сауалнамаларының нәтижесін жариялаған кезде сауалнаманы жүргізген заңды тұлғаны, оған тапсырыс берушіні, қаржыландырған тарапты және өзге де қажетті мәліметтерді көрсетуге міндетті. Ал мұндай сауалнамаларды Қазақстанда тіркелген, қоғамдық пікірді зерттеу саласында кемінде бес жылдық тәжірибесі бар ұйымдар ғана жүргізе алады. Ол үшін алдын ала Орталық сайлау комиссиясын жазбаша түрде хабардар ету қажет. Хабарламаға зерттеуге қатысатын мамандардың біліктілігі мен жұмыс тәжірибесі, сауалнама жүргізілетін өңірлер және қолданылатын зерттеу әдістері туралы мәліметтер қоса ұсынылады.
Қысқасы, бұл ретте кездейсоқ нәтижелерге орын жоқ деуге болады. Мұны сайлауалды үгіт-насихат науқаны басталғаннан кейін жарияланған алғашқы сауалнама қорытындылары да аңғартады. Әзірге сайлаудың емес, оның ықтимал нәтижелерінің болжамы бойынша мемлекеттік «Қазақстандық қоғамдық даму институты» коммерциялық емес акционерлік қоғамы (КЕАҚ) жүргізген зерттеу көш бастап отыр. Аталған ұйымның құрылтайшысы әрі жалғыз акционері – Қазақстан Республикасының Үкіметі, ал акциялар пакетін басқару құқығын Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі жүзеге асырады.
Осыған байланысты сайлаушылар мен саяси партияларға ұсынылған деректер назар аударуға тұрарлық. Жарияланған сауалнама нәтижесіне сәйкес, респонденттердің 64,8 пайызы «Әділет» партиясына дауыс беруге дайын екенін білдірген. Екінші орында – 5,4 пайыз көрсеткішпен «Ауыл» партиясы.
Осы жерден-ақ әңгімеге нүкте қоюға болар еді. Себебі қолданыстағы заңнамаға сәйкес, Құрылтай құрамына өту үшін белгіленген ең төменгі шек – 5 пайыз. Ал «Қазақстандық қоғамдық даму институты» КЕАҚ жүргізген зерттеу қорытындысына сәйкес, өзге партиялардың ешқайсысы бұл межеге жете алмай отыр.
Дегенмен қалыптасқан электоралдық ахуалға ықпал етіп, нәтижені белгілі бір деңгейде өзгертуге қабілетті, саны жағынан шағын болса да, жақсы ұйымдасқан сайлаушылар тобының болуы да жоққа шығарылмайды. Сондықтан алдын ала жарияланған нәтижелерге сәйкес шекті межеге жете алмаған партияларды да атап өткен жөн. Олар – тиісінше 4,8 және 4,7 пайыз көрсеткішпен Respublica және «Ақ жол» партиялары.
Бұл көрсеткіштер өту шегіне өте жақын. Егер 2022 жылғы желтоқсанда, Қаңтар оқиғасынан, конституциялық референдумнан және кезектен тыс президент сайлауынан кейін, Мәжілістің кезектен тыс сайлауы қарсаңында кәсіпкерлер мүддесін білдіретін оңшыл-либералдық бағыттағы жаңа Respublica партиясы құрылмағанда, ескі Қазақстан кезеңінен келе жатқан әрі кәсіпкерлердің мүддесін қорғайтын тағы бір оңшыл-либералдық «Ақ жол» партиясының жаңа Құрылтайдан орын алу мүмкіндігі жоғарырақ болар еді.
Сонымен қатар кәсіпкерлік қауымдастықтың өкілдері «Әділет» партиясының құрамында да кеңінен көрініс тапқан. Сондықтан Respublica мен «Ақ жол» партиялары Құрылтай құрамына өте алмаған жағдайда да, бұл елдегі кәсіпкерлер мүддесінің өкілдігіне елеулі ықпал ете қоймайды.
Бір-бірінің электоралдық әлеуетін әлсіретіп отырған тағы бір жұп – Жалпыұлттық социал-демократиялық партия (ЖСДП) мен Қазақстанның Халық партиясы (ҚХП). Сауалнама нәтижесі бойынша олардың көрсеткіштері тиісінше 3,3 және 3,1 пайызды құрайды. Егер бұл дауыстар біріктірілсе, жаңа Құрылтайда социал-демократиялық бағыттағы саяси күштің өкілдігі қалыптасуы мүмкін еді.
Мұнда да ұқсас жағдай байқалады. Жалпыұлттық социал-демократиялық партия да, бұрынғы Коммунистік халық партиясы негізінде құрылған Қазақстанның Халық партиясы да ескі саяси жүйеден келе жатқан ұйымдар. Алайда ЖСДП-ның Мәжіліске өтуі 2023 жылғы кезектен тыс парламент сайлауы кезінде жүзеге асқан жаңа саяси конфигурацияның нәтижесі болды. Автордың пайымдауынша, бұл тәжірибе күткен нәтижені бермей, солшыл саяси күштердің әлеуетін арттырудың орнына, керісінше әлсіреткен.
Енді ҚХП немесе ЖСДП Құрылтай құрамына өту үшін әлеуметтік әділеттілікті қолдайтын сайлаушылардың кең ауқымының назарын аударатындай, саяси қолдауды едәуір күшейтетін бастамалар ұсынуы қажет.
Сонымен бірге партия атаулары мен бағдарламалық ұрандардан гөрі олардың бұрынғы Мәжіліс құрамындағы нақты қызметіне назар аударсақ, бұл саяси күштердің Құрылтай құрамынан тыс қалуы айтарлықтай салдарға әкелмейді деген пікір де бар. Оның үстіне, автордың бағалауынша, бұл бағыттағы ұстанымдар «Әділет» партиясының бағдарламасында да көрініс тапқан.
Әрине, Құрылтайда билік партиясы мен ауыл мүддесін білдіретін партиядан ғана тұратын екіпартиялық құрамның қалыптасуы біз үшін үйреншікті жағдай емес. Дегенмен жарияланған сауалнама нәтижелеріне сүйенсек, дәл осындай болжам жасалып отыр. Оның үстіне, мұндай қорытындыны беделді әлеуметтану орталықтары ұсынып отыр.
Бұған тағы бір мысал ретінде DATAmetrics компаниясының зерттеу нәтижелерін келтіруге болады. Сауалнамаға қатысқандардың 87,8 пайызы елдің қазіргі даму бағытын қолдайтынын білдірген. Респонденттердің 95 пайызы өз өміріне белгілі бір деңгейде қанағаттанатынын айтса, 70 пайызы соңғы бір жылда отбасының материалдық жағдайы жақсарғанын мәлімдеген. Ал 78,6 пайызы алдағы бір жыл ішінде тұрмыс деңгейі бұдан да жақсарады деп есептейді.
Осындай қоғамдық көңіл күй аясында анықталған электоралдық көрсеткіштерге сәйкес, «Әділет» партиясын респонденттердің 54,2 пайызы қолдауға дайын. Одан кейін 7,3 пайызбен «Ауыл» партиясы тұр. Бұл сауалнама да Құрылтайда екі партияның өкілдігі қалыптасуы мүмкін екенін көрсетеді. Ал DATAmetrics мәліметінше, «Ақ жол» партиясының көрсеткіші 4,6 пайыз болып, бұл жолы да өту шегіне жете алмаған.
Көріп отырғанымыздай, деректер арасында аздаған айырмашылық бар. Алайда ол тек Құрылтайға өтетін партияларға қатысты: DATAmetrics зерттеуінде «Әділеттің» көрсеткіші айтарлықтай төмен, ал «Ауылдікі» едәуір жоғары. Бірақ мұның өзі де әлеуметтану заңдылықтарына толық сай: бұл сауалнама маусым айында жүргізілген, демек жаңа билік партиясы болашақ сайлаушылар арасындағы танымалдығын күн сайын арттырып келеді.
Ал заң талаптарына сәйкестігіне келсек, DATAmetrics зерттеу тобы мемлекеттік ұйым емес. Алайда сауалнамаға тапсырыс беруші – Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты (ҚСЗИ). Сондықтан бұл зерттеудің нәтижесіне де сенуге негіз бар.
Айтпақшы, жоғарыда айтқан күмәнімізге қайта оралсақ. Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарасты «Қазақстандық қоғамдық даму институты» жариялаған зерттеу материалында «Сайлау туралы» заңда міндетті түрде көрсетілуі тиіс мәліметтер – атап айтқанда, сауалнамаға кімнің тапсырыс бергені және оны кімнің қаржыландырғаны туралы ақпарат мүлде жоқ. Ал бұл зерттеу «Әділет» партиясы үшін айтарлықтай қолайлы нәтижелерді көрсетіп отыр. Әрине, мұның кімнің тапсырысы болуы мүмкін екенін шамалап болжауға болады. Дегенмен заң талабына сәйкес қажетті мәліметтердің толық берілмегені – назар аударатын жайт. Соған байланысты біз де бұл ақпаратты толық көрсете алмай отырмыз.
Оқырмандар мұны түсіністікпен қабылдайды деп сенеміз.
