Қаңтар оқиғасынан бері елімізде мұндай жоғары лауазымды басшылардың ұсталғанына біраз уақыт болыпты!
2026 жылғы 11 қарашада ҚР ҰҚК Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл қызметі «Самұрық-Қазына» АҚ басқарма төрағасы Н. Жақыповты, «ҚТЖ» ҰК» АҚ басқарма төрағасы Е. Отыншиев және сыбайлас жемқорлық қылмысын жасады деген күдікке ілінген басқа да адамдарды ұстады.
Осы тұста мына бір сөздерді еске алмау мүмкін емес.
«Қазір қор ауқымы шамадан тыс ұлғайған құрылымға айналды. Қызметінің ашық болмауы, «саяси салмағы бар адамдардың» лауазымдарға тағайындалуы, сатып алу жүйесінің тиімсіздігі, еңбек даулары, ауқымды жобалардың шығынға ұшырауы мен аяқталмай қалуы, басқару аппаратына жұмсалатын шамадан тыс шығындар – осының бәрі қоғамның наразылығын туғызып отыр. Бұған елімізде әлі күнге дейін мұнай-химия өнеркәсібін қалыптастыра алмағанымызды да қосуға болады. Біз әлі күнге дейін кеңес заманында салынған зауыттарды жөндеумен айналысып келеміз. Директорлар кеңесінің рөлі мен тәуелсіз директорлардың қатысуы көбіне формалды сипатта. Сондықтан қорды түбегейлі реформалау міндетін қойып отырмын. Бұл туралы Сәтқалиевпен сөйлестім. Егер реформалау міндетін орындай алмаса, оның өзі де, қор да келмеске кетеді». Бұл сөздер Президент Тоқаевтың 2022 жылғы 21 қаңтарда ірі бизнес өкілдерімен өткізген кеңейтілген кездесуінде айтылған болатын. Яғни Қаңтар оқиғасы елді дүр сілкіндіргеннен кейін көп ұзамай, сол оқиғадан тиісті сабақ алу қажеттігі туындаған тұста айтылды.
Жалпы, Президенттің сол кездегі сөзі мазмұны жағынан салмақты әрі барынша ашық болды. Мемлекет басшысы елдегі негізгі мәселелерді бүкпесіз айтып, алдағы кезеңге арналған маңызды міндеттерді айқындады.
Мәселен, мына бір сөздеріне назар салайық:
«Жария етілген әлеуметтік-экономикалық міндеттер мен елдегі нақты жағдайдың арасындағы алшақтық шегіне жетті. Сондықтан экономикалық саясатты түбегейлі жаңарту үшін бірлескен жұмысты шұғыл бастауымыз қажет. Жаңа, әлдеқайда адал, ашық әрі әділ «ойын ережелерін» белгілеуіміз керек».
Ұлттық табысты бөлуде айқын теңгерімсіздік пен әділетсіздік бар. Халықаралық сарапшылардың (атап айтқанда, KPMG) мәліметінше, небәрі 162 адам Қазақстандағы бүкіл байлықтың жартысына иелік етеді. Ал халықтың тең жартысының ай сайынғы табысы 50 мың теңгеден аспайды! Бұл жылына 1300 доллардан сәл ғана көп. Мұндай қаражатқа күн көру іс жүзінде мүмкін емес. Жоғарыда айтқанымдай, қоғамдағы осындай жіктелу мен теңсіздік өте қауіпті. Жағдайды шұғыл өзгерту қажет».
Президенттің тағы бір мәлімдемесін еске түсірейік: «Біз «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» құрып жатырмыз. Бүгінгі кездесуіміз – бизнес өкілдерінің пікірі ескеріліп, барлық сындарлы ұсыныстары салалық және құрылымдық саясатты қалыптастыру барысында назарға алынатынының белгісі».
Бүгінгі күн тұрғысынан қарасақ, дәл сол кезде, яғни билік транзиті мен президенттік «қос билік» кезеңіне нүкте қойған Қаңтар оқиғасынан кейін Мемлекет басшысы алдағы саяси өзгерістердің негізгі бағытын айқындағанын аңғаруға болады. Сол жылдың жазында Конституцияға өзгерістер енгізу жөнінде референдум өткізілді. Одан кейін Мәжілістің кезектен тыс сайлауы мен Президенттің жаңа жеті жылдық мерзімге сайлануы өтті. Ақырында, 2026 жылы жаңа Конституцияны қабылдау жөніндегі референдум да осы саяси өзгерістердің жалғасына айналды.
Ал сол күйі реформаланбаған «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қорының «келмеске кетуі» туралы мәселеге келгенде, жағдай басқаша өрбіді.
Мәселе «Ұлттық әл-ауқат қорының» құрылған күнінен бастап бүгінге дейін қазақстандықтардың емес, өзінің жоғары лауазымды менеджерлері мен басқару аппаратының әл-ауқатын арттыруға қызмет етіп келе жатқанында ғана емес.
Халық үніне құлақ асатын мемлекет тиімді мемлекеттік басқару үшін аса маңызды мына бір ақиқатты да ескеретін уақыт жетті: Қазақстанда іс жүзінде екі үкіметтің қатар жұмыс істеуі – қалыпты жағдай емес!
Салалық министрліктерден тұратын Үкіметтің қарамағында тиісті салалардағы ұлттық компаниялардың бірде-бірі жоқ. Демек, әр саланың жұмысы үшін Үкіметтен жауап талап етілгенімен, сол салалардың негізгі инфрақұрылымын тікелей басқаруға оның мүмкіндігі жоқ. Мұндай жағдайда Үкіметтен толыққанды жауапкершілік талап ету де қисынсыз.
Ал екінші «үкімет» – «Самұрық-Қазына» ұлттық инфрақұрылымның барлығын және ондағы бүкіл ресурсты өз қолына шоғырландырған. Алайда іс жүзінде нақты бір саланың да, тұтастай алғанда барлық саланың да жұмысына жауап бермейді!
Енді президенттік деңгейдегі «қос билік» әлдеқашан түбегейлі жойылғанын, ал саяси деңгейде «Самұрық-Қазына» мен оның еншілес компанияларының басшыларын қызметтегі «кемшіліктері» үшін кезекті рет ауыстырумен шектелмей, оларға тікелей сыбайлас жемқорлық қылмысын жасады деген күдік келтіруге дейін барғанын ескерсек, Үкімет деңгейіндегі «қос билікті» де тоқтататын уақыт жеткенін дәлелдеу үшін тағы қандай уәж қажет?
