АҚШ электрлендіру қарқыны жағынан Қытайдан айтарлықтай артта қалып отыр. Өткен жылы Қытай Халық Республикасы 429 ГВт электр энергиясын өндіру қуатын іске қосты, ал Америка Құрама Штаттарында бұл көрсеткіш небәрі 51 ГВт болды. Шын мәнінде, АҚШ-тың нәтижелері де әсерлі, алайда Қытайдың ауқымды көрсеткіштері аясында олар айтарлықтай байқалмайды. Жасанды интеллект (ЖИ) технологиялары электр энергиясын тұтынуды күрт арттыруды талап етеді. Сондықтан Пекин мен Вашингтон арасындағы қазіргі алшақтық сақталған жағдайда, АҚШ-тың ЖИ саласында табысқа жету мүмкіндігі шектеулі. Бұл жағдай Қазақстанға да тікелей ықпал етеді, себебі ел әлемдік уран экспортының 40 пайызына ие. Қолданыстағы технологиялар жағдайында атом электр станцияларынсыз электр өндіру көлемін жедел ұлғайту мүмкін емес.
1 ватт – түнгі шамды қуаттандыруға жететін электр қуаты. 1 ГВт – бір миллиард ватт, бұл шамамен 750 мың заманауи бір қабатты тұрғын үйдің энергия тұтынуымен тең.
Қазіргі таңда Қытайдың электр энергиясын өндіру көлемі АҚШ, Еуропалық одақ және Үндістанның жиынтық көрсеткішінен де асып түседі.
OpenAI компаниясы Ақ үйге жыл сайын 100 ГВт көлемінде жаңа электр қуатын енгізу жөнінде міндеттеме алуды ұсынған 11 беттен тұратын құжат жолдады. Компания пікірінше, егер бұл бастама жүзеге аспаса, АҚШ-тың жасанды интеллект саласындағы жаһандық бәсекеде жеңіске жету мүмкіндігі төмен.
Қазіргі таңда ең ірі жасанды интеллект деректер орталығының қуаты шамамен 0,3–0,5 ГВт-қа тең болуы мүмкін (xAI компаниясының Colossus жобасы). Қуаты 1 ГВт болатын деректер орталықтарын салу бойынша жобалар да әзірленіп жатыр. Бүгінде мұндай жобаларды әзірлеуден іске қосуға дейінгі толық цикл шамамен екі жыл уақыт алады.
Жасанды интеллект бағыты бойынша алдыңғы қатарда тұрған алыптар — xAI, Meta, OpenAI, Google/DeepMind, Microsoft және Amazon/AWS — бүгінде осы саланың қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін шамамен 15–20 ГВт аралығында электр қуатын тұтынады деген болжам бар. Бұл көлемдегі энергия бір мезетте Нью-Йорк пен Лондон секілді алып шаһарларды толық жарықпен қамтамасыз етуге жетер еді.
Мәселенің мәні мынада: деректерді өңдейтін микрочиптер мен түрлі аппараттар қанша жерден дамығанымен, жасанды интеллект үшін ең басты ресурс — электр қуаты. Бұл сала жақын болашақта қуатқа деген сұранысты еселеп арттырады. Ал әзірге АҚШ-тың бұл қажеттілікті өтейтін нақты әлеуеті жоқ.
Осы жағдайлар Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Орталық Азия елдерінің басшыларымен бірге Вашингтонға жасаған сапарына мүлде басқа қырынан қарауға себеп болып отыр. Кей ақпарат құралдарында америкалықтардың Солтүстік Қатпар мен Жоғарғы Қайрақты вольфрам кен орындарының 70 пайыздық үлесіне ие болғаны қызу талқыланды. Вольфрам – стратегиялық маңызы бар металл екені рас. Алайда бұл тақырып жасанды интеллектке қатысты мәселелермен салыстырғанда екінші кезекте тұр.
Ал Қазақстан Республикасының әлемдегі дәлелденген уран қорының 23 пайыздан астамына иелік етуі – бұл жаһандық жасанды интеллект жарысына тікелей әсер ететін, шын мәнінде шешуші фактор.
Бүгінгі стратегиялық жағдайда жылына 100 ГВт қосымша қуат бере алатын жалғыз энергия көзі – атом электр станциялары. Бұл Астананы бір жағынан тартымды әріптес етсе, екінші жағынан геосаяси тәуекелдерді күшейтеді. Әлем картасына қарап, мұнайға бай елдердің өзі тап болған қиындықтарды жіпке тізіп шығу жеткілікті. Уран қоры мол мемлекеттер де ұқсас жағдайға тап болуы мүмкін.
OpenAI жолдаған 11 беттік құжатында Дональд Трамп әкімшілігінен тек электр қуатын ғана емес, басқа да қолдауларды сұрайды. Атап айтқанда, Жасанды интеллектке арналған серверлер, деректер орталықтары мен электр желісі компоненттерін өндіруге Chips Act аясында салықтық жеңілдіктер беруді ұсынады. Алайда, бұл бастамалардың барлығы электр энергиясы жеткіліксіз болса, маңызын жоғалтады.
OpenAI сарапшылары Ақ үйден жасанды интеллект саласындағы жаһандық көшбасшылықты ұлттық деңгейдегі басымдық ретінде айқындауды сұрап отыр. Компания өкілдерінің пікірінше, егер бұл бағытта жеңіліс табылса, өзге технологиялық салаларда да жетекшілік ету мүмкін болмайды. Бұл — жалпы америкалық басшылық ұғымының күйреуі деген сөз. Айта кетерлігі, жылына 100 гигаватт қосымша қуат — бұл шамамен 80 миллион отбасының энергия тұтынуына тең. Қытай мұндай жүктемені жеңіл еңсеріп қана қоймай, оны төрт есеге дейін орындап отыр. Ал АҚШ бұл мәселеде әлі де нақты жауап тапқан жоқ.
