Көптен күткен жаңалық. Қазақстан үкіметі мамыр айында қабылдауға уәде берген, бірақ іс жүзінде 10 маусымдағы қаулымен бекіткен 2026–2029 жылдарға арналған халықтың табысын арттыру жөніндегі кешенді жоспар енді көпшілікке қолжетімді болды. Бұл құжат елдегі экономикалық ахуал күрделене түскен кезеңде жарияланып отыр. Өйткені 2025 жылы қазақстандықтардың нақты табысы айтарлықтай төмендеп, инфляция екі таңбалы деңгейге жетті, ал халықтың несие жүктемесі бұрынғыдан да ауырлай түсті. Осындай жағдайда ұсынылған шаралар қаншалықты тиімді болмақ? Олар шын мәнінде халықтың әл-ауқатын жақсарта ала ма? Осы сауалдарға талдауымызда жауап іздейміз.
ЭКОНОМИКА ІЛГЕРІЛЕГЕН САЙЫН, КЕДЕЙЛІК ТЕ ҮДЕЙ ТҮСУДЕ
Құжатты әзірлеушілер ең алдымен ұлттық байлықты бөлуде түйткілдердіі барын ашық мойындайды. Құжатта экономиканың өсу қарқыны мен халықтың нақты табысының артуы арасында «тұрақты алшақтық қалыптасқаны» көрсетілген.
2025 жылдың ресми көрсеткіштері де осы қайшылықты айқын аңғартады:
- елдің жалпы ішкі өнімі 6,5%-ға өсті;
- экономикадағы бір жұмыспен қамтылған адамға шаққандағы еңбек өнімділігі орта есеппен 14,8 млн теңгені құрады;
- ал орташа жылдық жалақы шамамен 5,5 млн теңге деңгейінде қалды.
Алайда ең негізгі мәселе осы байлықтың бөлінуінде.
Кешенді жоспарда: «Қалыптасатын қосылған құнның тек 31%-ға жуығы ғана ресми еңбекақы қорына бағытталады, ал қалған бөлігі пайда, рента, амортизация және фискалдық алу түрінде жинақталады», – деп ашық жазылған.
Қарапайым тілмен айтсақ, түскен табыстың үштен бірі ғана тікелей жұмысшылардың жалақысына жұмсалады. Ал басым бөлігі мемлекет пен бизнестің қалтасында қалады немесе капиталды еселеп, инвестиция тартуға жұмсалады. Елдегі орташа жалақы (461 486 теңге) мен медианалық жалақының (331 527 теңге) арасындағы жер мен көктей айырмашылықтың сыры да осында. Осы жылдың І тоқсанындағы бұл екі көрсеткіштің арасындағы 40 пайыздық алшақтық жоғары табыстың тек шектеулі топтың ғана уысында шоғырланғанын анық көрсетеді.
Мұндай теңсіздік мұнайлы Атырау және Маңғыстау облыстарында тіпті терең. Бұл өңірлерде айырмашылық тиісінше 65,1% және 67,3%-ға жеткен. Себебі жоғары жалақы негізінен ірі мұнай-газ компанияларында еңбек ететін аз ғана топтың үлесіне тиеді.
Жағдайды 2025 жылдың қорытындысы одан әрі ушықтырды. Халықтың нақты ақшалай табысының индексі 98,9%-ға дейін төмендеді. Бұл инфляция салдарынан халықтың сатып алу қабілеті әлсірегенінің ресми көрінісі.
Осындай күрделі жағдайда Олжас Бектенов үкіметінің халық табысын арттырудың жолдарын іздеуі заңды. Алайда ұсынылып отырған шешімдердің қаншалықты жүзеге асатынына қатысты күмән аз емес.
БИЗНЕСКЕ ТҮСЕТІН ӘКІМШІЛІК САЛМАҚ
Алға қарай жасалған нақты қадам ретінде үкіметтің 2026 жылдың желтоқсанында ең төменгі жалақы мөлшерін (ЕТЖ) арттыру жөнінде ұсыныс енгізетінін, сондай-ақ мемлекеттік қызметкерлердің орта және төменгі буынының жалақысын индекстеуге уәде бергенін айтуға болады. Алайда, мұның бәрі тек 2029 жылдың 1 қаңтарынан бастап жүзеге аспақ!
Сонда қарапайым қызметшілер табысының еңсесін инфляция күн сайын езгілеп жатқан тұста, нақты өсімді тағы үш жыл күтуге мәжбүр болады деген сөз. Жеке сектормен жұмыс істеу әдістері одан да қызық. Үкімет терең экономикалық ынталандыру тетіктерін жасаудың орнына, көбіне ескі әдетпен әкімшілік ресурстарға және тараптардың өзара міндеттемелеріне арқа сүйеп отыр.
Жоспарда жергілікті атқарушы органдар күнделікті атқарып жүрген үйреншікті бюрократиялық жұмыстарды еске салатын тармақтар аз емес. Мысалы:
- Өңір әкімдері ірі өнеркәсіп кәсіпорындарының басшыларын қатыстыра отырып, әлеуметтік әріптестік жөніндегі өңірлік үшжақты комиссиялардың отырыстарын өткізуге тиіс. Онда өндіріс саласы қызметкерлерінің жалақысын инфляция деңгейінен 2–3 пайызға жоғары көтеру және бұл міндеттемені ұжымдық шарттарға енгізу қарастырылады;
- Бұдан бөлек, әкімдерге бөлшек сауда және сауда желілері өкілдерімен де осындай «профилактикалық» кездесулер өткізу жүктелген. Мақсат – кассирлердің, техникалық қызметкерлердің және жүк тиеушілердің жалақысын көтеруге ықпал ету.
Мемлекет белгілеген жалақы деңгейін жеке кәсіпорындарды еңбек шарттары арқылы бекітуге міндеттеудің нарық қағидаттарына қаншалықты сай келетіні – жауабы белгілі сауал.
Біздіңше, бизнес мұндай талаппен сырттай келісуі мүмкін. Алайда қосымша шығынның бір бөлігін тауар мен қызмет бағасына қосып, сонымен қатар инвестиция көлемін қысқартуға немесе қызметкерлер санын оңтайландыруға мәжбүр болуы ықтимал.
БАҒА ӨСІМІН ЖӘРМЕҢКЕМЕН ТЕЖЕУ
Біздіңше, Қазақстандағы халықтың тұрмыс деңгейін айқындайтын ең маңызды көрсеткіштердің бірі – отбасы бюджетінің құрылымы. 2025 жылдың қорытындысы бойынша қазақстандықтар табысының 52 пайызын азық-түлікке жұмсаған. Бұл – табыстың едәуір бөлігі күнделікті қажеттілікке ғана жететін қоғамдарға тән көрсеткіш. Бұған, ең алдымен, 2025 жылы 13,5%-ға жетіп, жалпы инфляция деңгейінен (12,3%) асып кеткен азық-түлік инфляциясы әсер етті.
Енді үкімет осы көрсеткішті 2029 жылға қарай 40%-ға дейін төмендетуді көздеп отыр. Бірақ бұл мақсатқа қалай қол жеткізбек?
Кешенді жоспарда әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларын теміржол арқылы тасымалдау тарифін 36%-ға арзандату немесе шекарада «жасыл дәліз» енгізу секілді шынымен тиімді болуы мүмкін шаралар бар. Алайда олардың қатарында ондаған жылдан бері бір стратегиялық құжаттан екіншісіне өзгеріссіз көшіп келе жатқан ескі тәсілдер де сақталған. Соған қарағанда, шенеуніктер әкімшілік бақылаудың мүмкіндігіне әлі де үміт артады.
Қазақстан экономикасының мұндай тәсілдің нәтижесі көп жағдайда өзгермейтінін әлдеқашан көрсетті. Базарлар мен супермаркеттерге жүргізілетін мониторингтік топтардың тексеруі, әдетте, екі-ақ нәтижеге алып келеді: не бағасы реттелетін тауарлар тапшылығы туындайды, не тексерушілер кеткен бойда баға қайта көтеріледі.
Өйткені инфляцияның түпкі себебі сатушылардың бағаны негізсіз көтеруге ұмтылуында емес, өндіріс шығындарының қымбаттауында жатыр. Ал мұндай түйткілді «бағаны өсірмеңдер» деген әкімшілік тапсырмамен шешу мүмкін бе?
БАНКРОТТЫҚТЫҢ АЛДЫН АЛУ
Халық табысының жартысынан астамы азық-түлікке жұмсалса, қалған қомақты бөлігі несие өтеуге кетіп жатыр.
Елдегі тұтынушылық несиелердің жалпы көлемі 17 трлн теңгеге дейін жеткен. Оның ішінде төлем мерзімі 90 күннен асқан берешектің үлесі 6,5%-ды немесе шамамен 1,1 трлн теңгені құрайды. Демек, үкімет бұл түйткілдің ауқымын түсінеді және оны шешуге бағытталған бірқатар орынды шара ұсынған.
Біріншіден, жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесін (ЖТСМ) есептеу әдістемесін қайта қарау жоспарланып отыр.
Екіншіден, банктердің жасырын комиссияларының санын қысқартып, берешекті бірлесіп реттеуге арналған «бір терезе» қағидаты бойынша жұмыс істейтін бірыңғай цифрлық платформаны іске қосу көзделген.
Үшіншіден, берешегі 1600 айлық есептік көрсеткіштен (АЕК) аспайтын әрі төлем мерзімін бес жылдан астам уақыт өткізіп алған азаматтарға банкроттық рәсімін олардың өтінішін күтпей-ақ бастау тетігін енгізу ұсынылады. Бұл жүйе азаматтарға автоматты түрде SMS-хабарлама жіберуді және өтініштерді жедел қарауды да қамтиды.
Үшінші тармаққа кеңірек тоқталған жөн. Біздіңше, азаматтарға қатысты банкроттық рәсімін автоматты түрде бастау тетігі, бір жағынан, бұрынғы жүйенің тиімсіз болғанын көрсетеді. Өйткені қолданыстағы рәсім шамадан тыс бюрократияланған. Екінші жағынан, азаматтарды SMS арқылы банкрот деп тану тетігі проблемадан жедел арылудың амалына көбірек ұқсайды. Бұл, сөзсіз, борыш жүктемесіне қатысты статистиканы жақсартады, бірақ мәселенің түпкі себебін жоймайды. Өйткені адамдар кепілсіз несиені табысы жетпегендіктен, тіпті азық-түлік сатып алу үшін рәсімдеп жүр.
Кешенді жоспармен танысқаннан кейін бізде екіұдай әсер қалды. Бір жағынан, құжатта Қазақстан экономикасындағы түйткілдерге берілген баға байыпты, кей тұста өзін-өзі сынау да байқалады. Екінші жағынан, ұсынылған шешімдер толыққанды емес сияқты.
Құжатта кеңестер өткізу, меморандумдарға қол қою, сауда үстемесін шектеу сияқты әкімшілік тәсілдерге басымдық берілген. Оның үстіне, көптеген уәде кейінге қалдырылған. Сонымен қатар ұсынылған шаралардың құны да нақты көрсетілмеген. Көптеген тармақта «қаржыландыру талап етілмейді», «айқындалады», «республикалық және жергілікті бюджеттерді қалыптастыру шеңберінде» деген жазбалар ғана бар. Яғни Кешенді жоспарды іске асыруға қанша қаражат қажет екені де, оның қайдан алынатыны да белгісіз. Сондықтан оның орындалу мүмкіндігін бағалау қиын. Ал халықтың нақты табысын 10%-ға арттыруды көздейтін құжат үшін бұл, біздіңше, елеулі кемшілік.
Біздің ойымызша, Кешенді жоспардың басты қайшылығы да осында. Үкімет қазақстандықтардың әл-ауқатының төмендеуіне әсер еткен негізгі себептерді – табыстың тең бөлінбеуін, экономикалық өсімнің жалақыға толық ықпал етпеуін, өмір сүру құнының қымбаттауын және борыш жүктемесінің артуын дәл көрсеткен. Алайда ұсынылған шаралардың басым бөлігі әлі де әкімшілік сипаттағы жекелеген қадамдармен шектеліп, осы теңгерімсіздікті қалыптастырып отырған түпкі тетіктерге әсер етпейді. Сондықтан қазіргі қалпында бұл құжат экономикалық серпілістің сенімді қозғаушы күшінен гөрі, қоғамдағы наразылықты бәсеңдетуге арналған тактикалық құралға көбірек ұқсайды.
