Әлемдік экономика үшін мұнай бағасының қолайлы шегі барреліне 95 доллар шамасында. Алайда Иран мен Эпштейн коалициясының танкерлеріне жасалған әскери шабуылдардың күрт көбеюі бағаны 100 доллардан асырып жіберді. Бұл жерде нарықта саудаланатын «қағаз мұнай» туралы сөз болып отыр. Яғни ол нақты мұнайдың өзі емес, қаржы нарығындағы бағалы қағаз іспетті құрал. Ал мұнайды нақты жеткізу жөніндегі келісімдерде биржалық бағаға әр баррель үшін қосымша 10–20 доллар үстеме қосылып отыр. Бұған нарықтағы мұнай тапшылығы себеп. Ұсыныстың жетіспеуі барған сайын анық сезіліп келеді, ал әзірге жағдайдың жақсаратынын көрсететін белгі жоқ.
Ормуз бұғазының жабылуы, мұнайды өңдеу орындарына жеткізудегі қиындықтар және әлемдік жеткізу тізбегіне кіретін мұнай өңдеу қуаттарының жетіспеуі онсыз да нарыққа қысым түсіріп отыр еді. Енді оған танкерлер тапшылығы қосылды.
Бір күнге созылған әскери қимылдар кезінде Пентагон Иранның бес танкерін суға батырды. Ал Ислам революциясы сақшылар корпусы (ИРСК) Тегеранмен қарым-қатынасы шиеленіскен елдерге тиесілі мұнай тасымалдайтын он кемені істен шығарды.
Толық жүк көтергіштігі 50 мың тонна болатын танкерді жасауға шамамен 18 айдан екі жылға дейін уақыт кетеді. Ал 200 мың тонна жүк тасымалдайтын VLCC санатындағы аса ірі танкерлердің құрылысы үш жылға жуық созылады. Әрине, мерзім кеме жасау зауытының мүмкіндігі мен қолда бар ресурстарға байланысты өзгеруі мүмкін, бірақ орташа есеппен жағдай осындай.
Танкер тапшылығы бір күнде пайда болған жоқ. Мәселен, «Солтүстік ағын» газ құбырларындағы жарылыстан кейін Еуропа мен Солтүстік Америка арасындағы теңіз арқылы мұнай тасымалы көбейді. Соның салдарынан қосымша танкерлерге сұраныс күрт артты.
Украина Қарулы күштерінің дроны Новороссийскідегі КҚК мұнай терминалында жүк тиеп тұрған танкердің басқару бөлігіне тисе, жалғыз ғана ұшқышсыз аппарат ірі кемені бірнеше айға істен шығаруы мүмкін. Өйткені алып сауда кемесі дәл осы жердегі электронды жүйелер арқылы басқарылады. Ал күрделі жабдықты қысқа мерзімде қалпына келтіру оңай емес.
Ормуз бұғазының Иран және АҚШ тарапынан қатар бұғатталуы салдарынан Парсы шығанағында жүздеген танкер тұрып қалды. Олардың бәрі бірдей бұл аймақтан шығып кете алған жоқ. Ал сауда кемелеріне жасалып жатқан әскери шабуылдар кеме иелерін қиын таңдау алдында қалдырды. Сақтандыру құны бірнеше есе өсіп, мұнай тасымалынан түсетін табыстың едәуір бөлігін жұтып отыр. Оның үстіне сақтандыру компаниялары түрлі себепті алға тартып, төлем көлемін барынша азайтуға тырысады. Соның салдарынан кеме иелері қауіпті бағыттарға шығудан бас тарта бастады.
Баб-эль-Мандеб бұғазындағы әскери қимылдардың күшеюі де жағдайды қиындата түсті. Қызыл теңіз бен Суэц каналы арқылы өтетін кемелер енді Африканы айналып жүруге мәжбүр. Бұл мұнай жеткізу мерзімін ұзартып қана қоймай, танкерлер тапшылығын одан әрі күшейтіп отыр. Өйткені кемелерге бұрынғыдан әлдеқайда ұзақ жол жүріп, кері бағыттың едәуір бөлігін жүксіз өтуге тура келеді.
АҚШ пен Израильдің Иранға қарсы әскери қимылдары басталғаннан кейін Қытай мұнай импортын тәулігіне 5 млн баррельге қысқартты. Салыстыру үшін, әлемде тәулігіне шамамен 104 млн баррель мұнай тұтынылады. Осы кезеңде Бейжің көлемі 1,2 млрд баррель болатын стратегиялық қорын пайдалана бастады. Алайда уақыт өтіп жатыр, ал шиеленістің бәсеңдейтін түрі байқалмайды. Сондықтан Қытай қайтадан мұнай сатып алуға кірісті. Қазір Ресей мұнайы негізгі таңдау болып отыр. Оның өзі биржадағы бағадан барреліне 15–20 доллар қымбатқа сатылуда.
Ұзақ уақыт бойы биржада мұнай бағасының күрт өсуіне түрлі тәсілдермен тосқауыл қойылып келді. Бірақ енді нарық нақты мұнай тапшылығына тірелді. Мұндай жағдайда бағаны бұрынғы деңгейде ұстап тұру барған сайын қиындап барады. АҚШ-тың стратегиялық қорында мұнай әлі бар болғанымен, қалған бөлігін өндіру оңай емес. Оның үстіне стратегиялық қордың азаюының өзі бағаның өсуіне әсер етеді.
Қазақстан бұл жолы да екіұдай жағдайда қалды. Бір жағынан, мұнай бағасының қымбаттауы ел үшін тиімді. Екінші жағынан, Украина Қарулы күштерінің КҚК нысандарына тұрақты шабуылдары қазақстандық мұнайды әлемдік нарыққа шығаруды қиындатып отыр. Ресей өз мұнайының бір бөлігін Қазақстандағы мұнай өңдеу зауыттарында өңдеуді ұсынып отыр. Алайда Ақорда мұндай қадам диверсия қаупін күшейтіп, қайталама санкцияларға әкелуі мүмкін деп қауіптенеді.
Соған қарамастан, Астана да әлемнің өзге елдері сияқты қалыптасқан жаңа жағдайға бейімделуге мәжбүр. Өйткені қазіргі жағдайда басқа жол әзірге көрініп тұрған жоқ.
