- Бүгінде Украина аумағында болып жатқан әскери қимылдар ауқымы мен сипаты жағынан өткен кезеңдердегі әскери теоретиктер сипаттаған жалпы сипаттағы соғысқа жақын. Мұндай жағдайда қақтығысқа тартылған тараптар қоғамның барлық әлеуетін жұмылдырады: ақпараттық кеңістікте қарсы әрекет жүргізеді, елеулі ресурстарды іске қосады, нысаналардың кең шеңберін қамтиды, сондай-ақ экономиканы әскери қажеттіліктерге бейімдейді. Кейбір жағдайда әскери мақсаттар мемлекеттің өзге қызмет бағыттарынан басым орын алады. Мұндай үрдістердің қандай нәтижеге әкелетінін 18–19 желтоқсанда өткен Еуропа саммиті анық көрсетті.
Ұрлық емес, заңсыз иемдену
Белгілі болғандай, арнайы әскери операция басталғаннан кейін G7 елдері Ресейдің шамамен 300 млрд еуро көлеміндегі алтын-валюта резервтерін бұғаттады. Аталған қаражаттың 200 млрд еуродан астамы Еуропалық одақ аумағында орналасқан, оның ішінде 180 млрд еуроға жуығы әлемдегі ең ірі есеп айырысу-клирингтік жүйелердің бірі саналатын Бельгиядағы Euroclear шоттарында сақтаулы. Еурокомиссияның мәліметінше, 2025 жылдың қаңтар–қараша айлары аралығында Еуропалық одақ бұғатталған ресейлік активтерден түскен кіріс есебінен Украинаға 17,1 млрд еуро аударған.
Ресей президенті Владимир Путин Еуропада Ресей активтерін иемдену әрекеттерін «тонау» деп атады, өйткені оның айтуынша, «ұрлық» ұғымы бұл жағдайға дәл келмейді. «Алайда бұл тонауды неге жүзеге асыру мүмкін болмай отыр? Себебі оның салдары тонаушылардың өзі үшін ауыр болуы мүмкін», – деді мемлекет басшысы жұма күні, 19 желтоқсанда Мәскеуде өткен жыл сайынғы тікелей желі мен баспасөз конференциясы барысында.
Оның айтуынша, бұл тек имиджге нұқсан келтіру емес, ең алдымен сенімге соққы болып отыр. Себебі Еуроаймақта өз алтын-валюта резервтерін сақтайтын елдер көп, олардың қатарында тек Ресей ғана емес, еркін қаржы ресурстары бар мемлекеттер де бар. Ең алдымен, бұл – мұнай өндіруші елдер. Ресей президенті мұндай тәжірибе алдағы уақытта өзге мемлекеттердің де активтеріне қатысты қолданылуы мүмкін екенін айтты. Мәселен, ол Еуроодақпен ЛГБТ саясаты мәселелерінде келіспейтін әрі дәстүрлі құндылықтарды ұстанатын мұсылман елдерінің егемендік қорлары түрлі сылтаумен тәркілеу нысанына айналуы ықтимал екенін атап өтті. «Басқа да себеп табылуы мүмкін. Сондықтан мұның салдары тек шығындармен шектелмей, қазіргі жаһандық қаржы жүйесінің негізгі қағидаттарына тікелей залал келтіруі мүмкін», – деп атап көрсетті ол.Сонымен қатар Ресей өз мүдделерін қорғауға ниетті екенін мәлімдеді. «Ең алдымен сот тәртібімен әрекет етеміз. Сондай-ақ саяси шешімдерге тәуелсіз болатын құқықтық алаңды табуға тырысамыз», – деді Ресей Федерациясының президенті.
«Еуропалық арманның» күйреуі
Брюссельде өткен саммиттің күтпеген қорытындысы бұғатталған ресейлік активтерді тәркілеу және оларды Украинаны қолдауға пайдалану жөніндегі «еуропалық арманға» нүкте қойды. Ресей қаражаты есебінен Киевке несие беру туралы жоба жүзеге аспай қалды. Бұл шешім Украина президенті Владимир Зеленскийдің үндеулеріне және саммит қарсаңында бірқатар батыстық бұқаралық ақпарат құралдары таратқан, «репарациялық несиеге балама жоқ, ал балама — Украинаның банкротқа ұшырауы мен тізе бүгуі» деген мазмұндағы жарияланымдарға қарамастан қабылданды.
Нәтижесінде еуропалық көшбасшылар бұған дейін «өте тиімсіз әрі іске аспайтын» деп бағаланған балама нұсқаны қабылдауға мәжбүр болды. Олар алдағы екі жыл ішінде Украинаны қаржыландыруға арналған бап бойынша Еуропалық одақ бюджетінің кепілдігімен капитал нарықтарынан 90 млрд еуро көлемінде қарыз тарту туралы шешімге келді. Алайда Германия канцлері Мерц бұл қаражат кейіннен ресейлік активтер есебінен өтелетінін мәлімдеді. Мұндай өтеуді болашақта жүзеге асыру мүмкін болады деген пікірдің қандай негізге сүйенетіні, егер бұл қадамды қазір іске асыру мүмкін болмаған болса, түсініксіз күйінде қалып отыр.
Осылайша, Еуропалық одақ Ресейді соғыс шығындарын өтеуге мәжбүрлей алмады. Мәскеудің активтерін тәркілеу жолын таңдаудың орнына, Еуропа капитал нарықтарынан қарыз алуға шешім қабылдап, ұзақ мерзімді қарыздар бойынша пайыздық төлемдердің жүктемесін өз салық төлеушілерінің мойнына жүктеді. Бұл жағдайда белгілі бір сәтке болсын саяси ұстанымдардан гөрі шынайы жағдайды бағалау басым түскендей болды: ресейлік активтер тәркіленбеді, алайда олар бұрынғыша бұғатталған күйінде қалды.
Халықаралық деңгейде активтерді түпкілікті заңсыз иемденуге негізгі кедергі Бельгия болды. Дәл осы елде Euroclear жүйесі аясында Ресейдің бұғатталған активтері сақтаулы. Брюссель ықтимал қарсы шаралар жағдайында Кремль тарапынан туындауы мүмкін құқықтық және қаржылық тәуекелдерді өз мойнына алудан бас тартып, қосымша кепілдіктер талап етті. Алайда Еуропалық одақ мұндай кепілдіктерді ұсынуға қауқарсыз болып шықты.
Бельгияның премьер-министрі Барт Де Вевер репарациялық несие беру Euroclear үшін аса жоғары тәуекелдерге алып келетінін ескертті. Ол бұл ұстанымын былайша түйіндеді:
«Мұндай қадам Ресейге Euroclear-ге қарсы заңдық тұрғыдан шабуыл жасауға мүмкіндік береді. Егер сіздер Путиннің, яғни орталық банктің қаражатын алып, оны Украинаға берсеңіздер, бұл ақша іс жүзінде жоғалады, қайта қайтарылмайды. Алайда сіздер сол арқылы Путинге қарсы тәркілеу тетігін іске қосуға жол ашасыздар. Ол дереу 17 млрд еуроны қайтарып алады да, Ресейде бұғатталған активтерден, жеке компаниялардың қаражатынан немесе Ресейден тыс, өзіне жақын юрисдикцияларда — Беларусь, Қытай, Гонконг, Оңтүстік Африка сияқты елдерде — батысқа тиесілі өзге де миллиардтаған активтерді тәркілеу жолдарын іздей бастайды. Нәтижесінде, сіздер оған өздеріңіз көмектескен болып шығасыздар: оның ақшасын Украинаға бересіздер, ал ол сол соманы сіздерден кері алып қояды. Яғни екі рет ұтыласыздар. Ал соғыс аяқталып, Украинаны қалпына келтіру қажет болғанда, қаражат қалмаса, оның шығынын кім өтейді? Тағы да біз. Сонда біз үш есе көп төлеуге мәжбүр боламыз».
Ықтимал қарсы әрекеттерден қауіптену және еуроға деген сенімнің әлсіреу қаупі Еуропаны кері шегінуге мәжбүр етті. Нәтижесінде мерзімі белгісіз қарыздық тұйық қалыптасты: Еуропалық одақ 90 млрд еуро көлемінде ортақ қарыз тарту туралы шешім қабылдады. Алайда Венгрия, Чехия және Словакия бұл қарызды өтеуге қатысудан бас тартты. Сонымен қатар, аталған үш мемлекет ортақ қарыз бойынша төлемдерден босатылған жағдайда, қарыз жүктемесі жоғары өзге елдерді де міндеттемелер аясынан шығару қажеттілігі туындауы мүмкін. Бұл өз кезегінде қарыз тарту шарттарын келісу үдерісін едәуір күрделендіреді.
Сәйкесінше, Еуропалық одақ іс жүзінде Украина экономикасының жалғыз қаржылық тірегіне айналып отыр: аталған қаражатсыз елді қаржылық күйреу қаупі күтіп тұр. Бұл жағдайда Еуропаның таңдау мүмкіндігі шектеулі — ол не қаржыландыруды жалғастыруға мәжбүр, не Украинаға бағытталған көпжылдық ірі инвестициялық саясаттың саяси сәтсіздігін мойындауға тиіс.
Макрон Мәскеумен диалогты қайта жандандыру қажеттігін айтты
Ресейдің активтерін тәркілеу жөніндегі жоспар жүзеге аспағаннан кейін Франция президенті Эммануэль Макрон Мәскеумен диалогты қайта бастау қажеттігі туралы мәлімдеді. Бұл ұстанымның мәні мынада: соғыс шығындары Ресейдің есебінен өтеледі деген болжам болған кезде қақтығысты жалғастыру орынды деп қарастырылды; ал қаржылық ауыртпалықтың Еуропаның өзіне түсетіні анықталған соң, дипломатиялық жолдар қайтадан өзектілікке ие болды.
Өткен саммит Еуропалық одақ басшылығы үшін саяси сәтсіздікке айналғанын қатаң ұстанымды жақтаушылары өзі де мойындап отыр. Уәде етілген 140–200 млрд еуроның орнына Украина тек 90 млрд еуро алады, ал Еуроодақ қарыздық міндеттемелерді өз мойнына алып, бұрынғыдан да терең ішкі алауыздыққа тап болды.
Испанияның El Mundo басылымы Еуропалық одақ саммитінің қорытындыларын былай сипаттайды: «ЕО саммиті Урсула фон дер Ляйен мен Фридрих Мерц үшін толық сәтсіздікке және қосарланған саяси жеңіліске айналды. Бұған қоса, Франция мен Италия тарапынан көрсетілген елеулі қарсылық MERCOSUR мен ЕО арасындағы еркін сауда туралы келісімге қол қоюды кейінге қалдыруға алып келді».
The Financial Times басылымының хабарлауынша, Ұлыбритания үкіметі ел аумағындағы банктерде сақтаулы тұрған, көлемі шамамен 8 млрд фунт стерлингті құрайтын Ресейдің бұғатталған активтерін Украинаға қолдау көрсету мақсатында пайдалану мүмкіндігін қарастырмайтынын мәлімдеді. Мұндай шешім Еуропалық одақта осыған ұқсас бастама қолдау таппағаннан кейін қабылданған.
Сонымен қатар Лондон Украинаға қатысты 2 млрд фунт стерлинг көлеміндегі кредиттік кепілдіктерді қайта бағыттап, оларды Дүниежүзілік банк арқылы кредит беру тетігіне бейімдеді. Қолданыстағы міндеттемелер «Украинаның қаржыландыруға деген шұғыл қажеттіліктерін қамтамасыз ету» мақсатында 2026 жылға ауыстырылды. Financial Times нақтылағандай, бұл — мерзімі келесі жылға ұзартылған кепілдіктер. Бұған қоса, Ұлыбритания Украинаға жыл сайын 3 млрд фунт стерлинг көлемінде әскери көмек көрсету жөнінде жеке әрі тұрақты міндеттеме алғанын растады.
Еуропалық одақ пен Ұлыбританияның жаңа шешімі Украина үшін алдағы екі жылға қаржыландырудың формалды түрде қамтамасыз етілетінін және бұғатталған ресейлік активтердің болашақта қалпына келтіру мақсаттарына пайдаланылуы мүмкін екенін білдіреді. Алайда бұл тәсіл бірқатар елеулі шектеулер мен тәуекелдерді қамтиды.
Екіншіден, көрсетілетін көмектің көлемі Киев бұрын күткен деңгейден едәуір аз. Бұл жағдай Украинаны әскери бағдарламаларды қысқарту, мемлекеттік шығыстарды оңтайландыру немесе қақтығыстан шығудың саяси жолдарын іздеу сияқты күрделі таңдау жасауға мәжбүр етеді.
Брюссельдегі саммит қорытындысы бойынша тағы екі маңызды тұжырым жасауға болады. Біріншіден, егер Еуропалық одақтың бастапқы жоспары іске асып, Украинаға Ресейдің бұғатталған активтері есебінен өтемақы сипатындағы несие берілген жағдайда, ЕО АҚШ президенті Дональд Трамп ұсынған «бейбіт реттеу жоспарын» жүзеге асырмауға мүмкіндік алған болар еді. Аталған жоспар соғыс аяқталғаннан кейін бұғатталған ресейлік активтердің бір бөлігін Украинаны қалпына келтіруге, ал екінші бөлігін Ресей мен АҚШ арасындағы бірлескен жобаларға пайдалануды көздейді.
Аталған «Трамп жоспарының» бұл тармағы да, жалпы жоспардың өзі де Ресей мен АҚШ арасындағы жалғасып жатқан екіжақты бейбіт келіссөздер барысында Мәскеумен келісілгені анық. Қазіргі таңда оның басқа да маңызды мәселелері бойынша түпкілікті келісімге қол жеткізілген жоқ. Атап айтқанда, Донецк облысынан украин әскерлерін шығару, Запорожье атом электр станциясының мәртебесі және қауіпсіздік кепілдіктері жөніндегі мәселелер әлі талқылану үстінде. Дегенмен, кемінде шешілмеген мәселелердің саны артқан жоқ, бұл өз кезегінде оң белгі ретінде бағалануы мүмкін.
Сондай-ақ Ресей активтерін тәркілеу жүзеге асқан жағдайда Еуропа мен Ресей арасындағы онсыз да ушығып тұрған текетірестің одан әрі күшеюіне, тіпті тікелей әскери қақтығысқа дейін ұласуына жол берілмеді. Мұндай қадам қабылданған жағдайда мұндай шиеленістің болмауы мүмкін емес еді.
Өз-өзінен орындалатын қауіптілік
Осы ахуал аясында Еуропадағы алаңдаушылық күшейе түсуде. Еуропалық саясаткерлер Ресеймен соғыс сөзсіз деген пікірді жиі айта бастады. Алайда The Financial Times басылымы ескерткендей, тараптардың бірі соғысты сөзсіз деп қабылдаған сайын, екінші тарап та осы ұстанымға сенгендей әсер қалдырады. Мұндай жағдайда тіпті жекелеген оқиғалардың өзі шабуылға дайындық ретінде түсіндірілуі мүмкін. «Соғыстың өзін-өзі ақтайтын болжамға айналу қаупі барған сайын артып отыр», – дейді ядролық қарудың таралуын болдырмау жөніндегі Еуразиялық бағдарлама директоры Ханна Нотте. Оның пікірін газеттің өзі келтіреді.
Мақала авторы Еуропаның бірқатар әскери қызметкерлері мен саясаткерлерінің мәлімдемелерін келтіреді. Олардың айтуынша, «біз бейбіт өмір сүрген соңғы жазды өткеріп қойдық» және Еуропаны «ата-бабаларымыз соғысқандай ауқымды» қақтығыс күтіп тұрған көрінеді. Қорытындылай келе, Ханна Нотте Еуропа елдерінің Ресеймен шиеленіс пен АҚШ саясатының болжап болмайтын сипаты жағдайында қорғаныс қабілетін күшейтуге құқылы екенін жазады. Соғысты алдын ала сөзсіз деп тану Еуропаны өзі қауіптеніп отырған нәтижеге жақындата түсуі мүмкін.
Өз кезегінде АҚШ-тың Ұлттық барлау директоры Тулси Габбард Reuters агенттігінің Ресей президенті Владимир Путиннің бүкіл Украинаны басып алып, кейін Еуропаға шабуыл жасауды жоспарлап отыр деген мәлімдемесін «жалған ақпарат» деп атады. Габбардтың бұл пікірі жұма күні жарияланған Reuters материалына жауап ретінде айтылды. Аталған есепте АҚШ барлау деректеріне сілтеме жасай отырып, Владимир Путин Украина аумағын толық бақылауға алуды және бұрын Кеңес Одағы құрамында болған Еуропа өңірлеріне ықпалын қалпына келтіруді көздейді деген тұжырым келтірілген. Reuters материалында АҚШ барлауымен «таныс» екені айтылатын аты-жөні көрсетілмеген дереккөздерге сілтеме жасалған. Сыншылардың пікірінше, ұлттық қауіпсіздік тақырыбындағы мұндай жарияланымдарда анонимді дереккөздерге сүйену агенттік баяндауының айқын ерекшелігіне айналған.
«Жоқ, бұл – жалған ақпарат және Reuters соғысқа итермелейтін күштердің мүддесіне қызмет етіп, әдейі таратып отырған насихат», – деп жазды Тулси Габбард X әлеуметтік желісінде. Ол агенттікті қоғамда үрей қалыптастыру арқылы «соғысты ақтауға тырысып отыр» деп айыптап, мұндай жарияланымдар АҚШ президенті Дональд Трамптың Украинадағы қақтығысты тоқтатуға бағытталған мәлімделген бастамаларына нұқсан келтіреді деп атап өтті. АҚШ Ұлттық барлау қызметінің басшысы, шын мәнінде, НАТО мен Еуропалық одақ Америка Құрама Штаттарын Ресеймен тікелей әскери қақтығысқа тартуға ұмтылып отыр деген пікір білдірді.
Ресей президентінің арнайы өкілі Кирилл Дмитриев Украина мәселесі бойынша америкалық-ресейлік келіссөздерге қатыса отырып, Тулси Габбардты Вашингтондағы сирек кездесетін балама көзқарас өкілі ретінде жоғары бағалады. Ол «терең мемлекет тарапынан соғысқа итермелейтін тетік» деп сипаттаған құбылысты Еуропа аумағында антиресейлік үрейдің күшеюіне себеп болып отыр деп айыптады. Дмитриевтің айтуынша, мұндай мәлімдемелер әлемді ауқымды әрі қауіпті қақтығысқа бұрынғыдан да жақындата түсуі мүмкін.
