Қазіргі заманғы спорт әлдеқашан жарыс пен дене шынықтыру шеңберінен шығып кетті. Бүгінде ол өндіріс, қызмет көрсету, медиа, технология, туризм және түрлі іс-шараларды қамтитын құрылымданған экономикалық салаға айналды. World Economic Forum деректеріне сәйкес, жаһандық спорт экономикасының жылдық табысы қазірдің өзінде шамамен 2,3 трлн АҚШ долларына жетіп, тұрақты түрде өсіп келеді. Болжам бойынша, 2030 жылға қарай бұл көрсеткіш жылына 3,7 трлн АҚШ долларына дейін ұлғаяды.
Қазіргі таңда бұл индустрия тек тұтынушылық сұранысты көрсетіп қана қоймай, сонымен қатар жаңа жұмыс орындарын қалыптастырып, инвестициялық активтерді, мәдени капиталды және қоғамның әлеуметтік тұрақтылығын нығайтуға ықпал етеді. XXI ғасырда спорт – жай ғана ойын емес, жаһандық дамудың экономикалық әрі әлеуметтік қозғаушы күшіне айналды.
ТМД елдерінде спорт дәстүрлі түрде мемлекеттің әлеуметтік функциясы ретінде қарастырылып келді: халық денсаулығын нығайту, жоғары жетістіктер спортын дамыту және патриоттық тәрбие беру. Алайда коммерциялық сектордың дамуы бүгінгі күнге дейін салыстырмалы түрде әлсіз деңгейде қалып отыр.
Мұның бірнеше себебі бар. Біріншіден, саланың бірыңғай статистикалық жүйесінің қалыптаспауы байқалады. Екіншіден, спорт саласында мемлекеттік қаржыландырудың басымдығы сақталып, ол көбіне мемлекеттік бюджеттен «қалдық қағидаты» бойынша бөлінеді, ал жеке сектордың бастамалары жеткілікті деңгейде дамымаған. Үшіншіден, спорт саласы экономикалық даму стратегияларына толыққанды ықпалдастырылмаған.
Нарықтық қатынастар жағдайында дене шынықтыру мен спорт саласының (бұдан әрі – ДШС) жағдайы айтарлықтай өзгерген жоқ. Мемлекет тарапынан негізінен жоғары жетістіктер спортына қолдау көрсетіледі, ал бұқаралық спорт көбіне коммерциялық негізде дамуда. Бұл өз кезегінде саланың тұрақты әрі теңгерімді дамуына толық мүмкіндік бермейді.
Осы мәселелерді шешу үшін дене шынықтыру мен спорттың (бұдан әрі – ДШС) дәл осы жүйе ретінде дамуының экономикалық маңызын ғылыми тұрғыдан негіздеу орынды болып көрінеді. Мұндай тәсіл ДШС саласын жүйелі әрі кешенді дамыту мәселелерінде мемлекеттік саясаттың рөлін күшейтуге түрткі бола алады.
Посткеңестік елдерде нарықтық жағдайда дене шынықтыру мен спорт жүйесін дамытудың негізгі проблемалары
Қазіргі уақытта посткеңестік елдерде нарықтық қатынастар жағдайында дене шынықтыру мен спорт жүйесін дамытудың негізгі мәселелеріне қаржыландыру мен спорт нысандарының тапшылығы, әсіресе өңірлерде инфрақұрылымның жеткіліксіздігі, дарынды спортшылардың шетелге кетуі, кадр даярлау жүйесінің ескіруі және халықтың бұқаралық спортқа қызығушылығының төмендігі жатады. Кеңестік жүйеден нарықтық модельге көшу дене шынықтыру мен спорт саласын белгілі бір деңгейде коммерцияландыруды талап етеді. Алайда бұл үдеріс жеке инвестициялардың жеткіліксіздігі, спорт индустриясының әлсіз дамуы және бұқаралық спорттың халықтың күнделікті өміріне жеткілікті дәрежеде ықпалдаспауы салдарынан баяу жүзеге асуда.
Жалпылама түрде келесі негізгі мәселелерді атап көрсетуге болады:
– дене шынықтыру мен спорт саласының коммерциялық табыстарға, демеушілікке немесе құқықтарды сатудан түсетін кірістерге емес, негізінен мемлекеттік бюджетке тәуелді болуы. Бұл саланың тұрақтылығын төмендетіп, оны осал етеді;
– инфрақұрылымдық алшақтық, яғни спорт нысандарының жеткіліксіздігі, әсіресе ауылдық жерлерде. Бұл халықты бұқаралық спортқа тартуға кедергі келтіреді;
– кадр тапшылығы. Бұл жаттықтырушылар мектебінің ескіруімен, білікті мамандардың (спорт дәрігерлері, психологтар, менеджерлер) жетіспеушілігімен және олардың тиімді еңбек етуге ынталандыру деңгейінің төмендігімен байланысты;
– дарынды спортшылардың шетелге кетуі, яғни перспективалы атлеттердің басқа елдердегі қолайлы жағдайларға байланысты көшіп кетуі;
– коммерцияландырудың әлсіздігі. Бұл табысты спорт клубтарын және жалпы пайдаға бағытталған спорт индустриясын қалыптастырудағы қиындықтармен, халықтың сатып алу қабілетінің төмендігімен және спорт маркетингінің жеткілікті дамымауымен байланысты;
– бұқаралық спорттың жеткілікті дамымауы. Бұл халықтың спортқа тартылу деңгейінің төмендігімен және салауатты өмір салтын насихаттаудың жеткіліксіздігімен түсіндіріледі.
Жалпы алғанда, саланың табысты дамуы үшін бейінді министрліктердің қызметін түбегейлі жаңаша ұйымдастыру, инвестицияларды белсенді тарту және спорт мамандарын даярлау бағдарламаларын жаңғырту қажет.
Қазақстанда мемлекеттік деңгейде дене шынықтыру мен спорт жүйесі азаматтардың денсаулығын жақсартуға ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік интеграция мен ұлттық бірлікті нығайтудың маңызды құралы екені түсініледі. Қазақстандық спортшылардың халықаралық аренадағы жетістіктері, атап айтқанда Олимпиада ойындарында, әлем чемпионаттарында және құрлықтық жарыстарда жүлделі орындарға ие болуы, елдің спорт саласындағы әлеуеті мен бәсекеге қабілеттілігінің жоғары екенін көрсетеді.
Мемлекеттік қолдау дене шынықтыру мен спортты дамыту бағдарламаларын іске асыру, спортшыларды даярлауды қаржыландыру және материалдық-техникалық базаны жақсарту арқылы жүзеге асырылады. Соның нәтижесінде дене шынықтырумен айналысатын адамдар саны артып, салауатты өмір салтын насихаттайтын бұқаралық іс-шаралар, марафондар мен спорт фестивальдерінің саны көбейіп келеді. Балалар мен жасөспірімдер спортына ерекше назар аударылуда: дарынды жас спортшыларды анықтап, дамытуға бағытталған спорт мектептері мен академиялар ашылып, бұл болашақта халықаралық аренадағы жетістіктерге негіз қалайды.
Сонымен қатар, қол жеткізілген нәтижелерге қарамастан, Қазақстанда дене шынықтыру мен спорт жүйесін дамытуда жедел шешуді талап ететін бірқатар маңызды мәселелер бар. Солардың бірі – өңірлердегі бұқаралық спорттың біркелкі дамымауы. Шалғай аудандар мен ауылдық жерлерде қажетті спорт инфрақұрылымы жиі жетіспейді. Бұл халықтың спортпен айналысу мүмкіндігін шектеп, осы өңірлерден дарынды спортшыларды анықтауға кедергі келтіреді. Нәтижесінде спорттық ресурстардың елдің ірі қалаларында шоғырлануына алып келетін теңгерімсіздік қалыптасады.
Білікті кадрлардың жетіспеушілігі, әсіресе бұқаралық және балалар-жасөспірімдер спортында, маңызды кедергілердің бірі болып отыр. Тәжірибелі жаттықтырушылар мен мамандардың тапшылығы спортшыларды даярлау сапасын төмендетіп, жас таланттардың кәсіби тұрғыда дамуына мүмкіндік бермейді.
Сонымен қатар, мемлекеттік қаржыландыруға қарамастан, көптеген спорт ұйымдары қаржылық шектеулерге тап болуда. Осыған байланысты сарапшылар қауымдастығының пікірінше, бұл салада тиімді басқару стратегиясын қалыптастырып, инвестицияларды арттыру қоғам үшін ұзақ мерзімді артықшылықтар әкелуі тиіс. Бұл, бір жағынан, ұлт денсаулығын нығайтуға ықпал етсе, екінші жағынан, елдің халықаралық беделін арттыруға мүмкіндік береді [1].
Жалпы алғанда, мұндай мәселелер посткеңестік елдердің басым бөлігіне тән.
Мәселен, Е. Слепокурованың атап өтуінше, қазіргі уақытта Ресей Федерациясы халықтың дене шынықтырумен тұрақты айналысу көрсеткіші бойынша дамыған елдерден едәуір артта қалып отыр. Дамыған мемлекеттерде халықтың 40–50%-ы тұрақты түрде дене жаттығуларымен айналысса, Ресейде бұл көрсеткіш 10–11%-дан аспайды.
Сондай-ақ халықтың денсаулық жағдайының, физикалық дамуы мен дене дайындығының төмендеуі маңызды проблемалардың бірі болып отыр. Жалпы Ресейде:
– білім алушылардың кемінде 60%-ында денсаулыққа байланысты түрлі ауытқулар бар; Ресей Денсаулық сақтау министрлігінің деректеріне сәйкес, жоғары сынып оқушыларының тек 14%-ы ғана іс жүзінде дені сау деп саналады;
– әскерге шақырылар алдындағы жастардың 40%-дан астамы әскери қызметке қойылатын талаптарға, соның ішінде дене дайындығының ең төменгі нормативтеріне сәйкес келмейді;
– соның нәтижесінде қазіргі уақытта азаматтардың 85%-ы, оның ішінде балалар, жасөспірімдер мен жастардың 65%-ы дене шынықтыру және спортпен жүйелі түрде айналыспайды;
– мектеп бітірушілердің 80%-ға жуығы денсаулық жағдайына байланысты мамандық таңдауда шектеулерге тап болады және т.б. [2, 125-б.].
И. Анпилогов пен Н. Кручинский посткеңестік елдердегі дене шынықтыру мен спорт жүйесінің даму жағдайын талдай отырып, бірқатар мәселелерді қоғам ғана емес, мемлекеттік деңгейде де түсіну қажеттігін атап өтеді.
Біріншіден, мемлекеттердің әлеуметтік-экономикалық дамуында адам факторының рөлі барған сайын артып келе жатқанын, соған сәйкес дене шынықтыру мен спорттың әлеуметтік маңызы мен әлеуеті жоғары екенін мойындау қажет.
Екіншіден, бұқаралық спорттың бірқатар маңызды әлеуметтік функциялары бар. Олардың қатарына әлеуметтік тұрғыдан құнды демалыс түрлерін қалыптастыру, еңбек ресурстарын қалпына келтіру, өмірдің басқа салаларында қол жеткізілмеген нәтижелердің орнын толтыру, топ ішіндегі және топтар арасындағы өзара ықпалдастықты нығайту, әлеуметтік бейімдеу, дені сау әрі физикалық тұрғыдан мықты ұрпақ тәрбиелеу, сондай-ақ идеологиялық қызмет атқару жатады. Сонымен қатар аталған функцияларды жүзеге асыруда шешуші рөлді жоғары жетістіктер спорты емес, дәл осы бұқаралық спорт атқаратыны атап көрсетіледі.
Үшіншіден, бұқаралық спорт адамның еңбекке қабілеттілігін сақтауға және оны қайта қалпына келтіруге ықпал етеді. Бұл өз кезегінде тікелей әлеуметтік әрі экономикалық мәнге ие. Сонымен қатар аталған сарапшылардың пікірінше, қазіргі әлеуметтік-экономикалық жағдайларда посткеңестік елдерде бұқаралық спортты дамытуда ең жоғары нәтижеге бұрын кеңестік кезеңде қалыптасқан дене шынықтыру білімінің қолданыстағы стандарттарын жаңғырту арқылы қол жеткізуге болады.
