Венесуэла мысалы — бұл шетелдік мұнай концессияларына қатысты жүйені өзгертуге талпынған немесе «бірлескен кәсіпорын» ұғымының өзін қайта қарауға ниет білдіретін кез келген ел үшін ескерту іспеттес. Негізінде, joint venture — ағылшын тілінде «бірлескен кәсіпорын» дегенді білдіргенімен, мұнайға бай елдер — шартты түрде айтқанда, «нефтестандар» — үшін бұл термин, көбіне бізге жақсы таныс өнімді бөлісу жөніндегі келісімдерге (СРП) келіп тіреледі.
Мұндай келісімдердің мәні мынада: шетелдік мұнай өндіруші компаниялар қабылдаушы елмен құпия және ұзақ мерзімге өзгертілмейтін шарттар жасасады. Бұл келісімдер оларға бүкіл мұнай өндіру, инвестиция салу және сатылым үдерісін толық бақылауға мүмкіндік береді. Ал қабылдаушы мемлекетке тек белгіленген және, негізінен, өте аз үлес қана бұйырады.
2007 жылға дейін Венесуэлада шетелдік мұнай компанияларымен жасалған келісімдер аясында мемлекет тек тұрақты төлемдер мен пайданың шамамен 10–15 пайызын ғана алып отырған. Бұл жағдай жобалардың басым көпшілігіне тән болды. Мұндай үлестен түскен табыс көлемі бір баррель мұнай үшін орта есеппен 5–10 АҚШ долларының аралығында болған.
Бұл ретте Венесуэла әлемдегі ең ірі мұнай өндіруші елдердің бірі болса да, өндірілген барлық мұнай шикізат күйінде экспортқа шығарылған. Өңдеу жұмыстары шет мемлекеттерде, нақтырақ айтқанда, АҚШ-та жүргізіліп отырған. Ондағы мұнай өңдеу зауыттары Венесуэланың ауыр мұнайына бейімделіп арнайы салынған болатын.
2007 жылы Венесуэла президенті Уго Чавес елдің мұнай өнеркәсібін Ұлттық компанияға айналдыру процесін жүргізді. Бұл ретте негізгі қағида ретінде мынадай үлес қатынасы бекітілді: бірлескен жобаларда мемлекеттің үлесі — 60 пайыз, ал шетелдік компаниялардың үлесі — 40 пайыз. АҚШ-тың бірқатар мұнай компаниялары бұл жаңа талаптарды қабылдаудан бас тартып, халықаралық арбитраждық соттарға жүгініп, өтемақы талап етті. Көпжылдық сот процестерінің нәтижесінде Венесуэла шамамен 2 миллиард доллар көлемінде қарыз болып қалды. Дегенмен, ең бастысы — ел өз ресурстары үстінен бақылауды сақтап қала алды.
Ұлттандыру басталған бойда АҚШ Венесуэлаға қарсы кең ауқымды санкциялар мен эмбарго жариялады. Бұл шаралар елдің активтерін бұғаттауды, банк операцияларына шектеу қоюды және екінші деңгейлі санкцияларды қамтыды. Соған қарамастан, Венесуэладан мұнай сатып алу АҚШ үшін тиімді болған сәттерде, екіжақты сауда жалғаса берді. Ұзақ уақыт бойы мұндай мәмілелерге ресми тыйым салынбаған еді. Нақты саяси қайшылықтан гөрі бұл даудың түпкі мәні — ресурсқа бақылау мен пайда үлесін бөлу мәселесінде жатқан. Шикізат үшін нарықтық баға төлеу — америкалық компаниялар мен мұнай өңдеу зауыттары үшін бұрынғыдай аса жоғары табыстан бас тарту дегенді білдіретін.
«Еуразия-24»-тің Венесуэла президентінің сапарына қатысты пікірі және оның Қазақстанға қатысты астарлы мағынасы мынадай.
Каракаста өткен тікұшақ десант операциясын жоққа шығару қиын — бұл АҚШ әскерінің әскери қуаты мен техникалық мүмкіндігін ғана емес, сонымен бірге аса жоғары деңгейдегі ұйымшылдықты көрсеткен әрекет. Бірақ бұл – сонымен қатар Дональд Трамптың өз имиджіне бағытталған тиімді ақпараттық қадамы да болды.
Операцияның сәтті жүруіне сырт көзге көрінбейтін, бірақ аса маңызды бір фактор ықпал еткен тәрізді: Венесуэланың әскери құрылымының ішкі келісімі болмаса, шетелдік тікұшақтар Каракастың дәл үстінен емін-еркін ұшып, қонуы екіталай еді.
Және бұл жерде әңгіме тек венесуэлалық офицерлер жайында ғана емес. Ресейлік әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелері бұл жағдайда неге екені белгісіз, мүлде әрекет етпеген деп көптеген ақпарат құралдары дабыл қағып отыр.
Кей деректерге сәйкес, Венесуэланың әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйесі толықтай Ресей Федерациясының әскери-техникалық құралдарына негізделген. Атап айтқанда, ел аумағында С-300ВМ, «Бук-М2Е» және С-125 «Печора-2М» сияқты зениттік-зымыран кешендері орналасқан.
Бұдан бөлек, 2024 жылғы қазанда Ресей тарапы Венесуэлаға қосымша «Панцирь» және «Бук-М2» жүйелерін жеткізген. Әскери-әуе күштерінің негізгі бөлігін 21 дана Су-30МКВ жойғыш ұшағы құрайды.
Сонымен қатар, бірқатар ақпараттық ресурстарда жарияланған мәліметтерге сәйкес, Венесуэла билігі ресейлік әуе қорғаныс жүйелеріне миллиардтаған доллар көлемінде қаржы жұмсағанына қарамастан, бұл жүйелер бірде-бір америкалық зымыранды жойып үлгермеген.
Мұндай техникалық құралдардың толыққанды тиімсіздігі туралы пайымдаулар сараптамалық тұрғыдан күмән тудырады. Себебі заманауи әуе шабуылына қарсы жүйелердің мұндай ауқымды жағдайда мүлде әрекет етпеуі — қалыпты жағдай ретінде бағаланбайды. Мұнда өзге де — саяси, тактикалық немесе ұйымдастырушылық факторлардың ықпалы болуы мүмкін.
Егер мәселені кеңірек — геосаяси ауқымда қарастыратын болсақ, бұл жағдай — АҚШ-тың Монро доктринасына қайта оралғанын айқын көрсетеді. Яғни, Венесуэла – біздің, яғни АҚШ-тың, ықпал аймағы. Мұнда тек АҚШ-қа бейілді үкіметтер ғана билік жүргізе алады, ал бұл кеңістікте басқа ешбір тараптың араласуына жол берілмейді деген нақты саяси ұстаным байқалады.
Сол себепті де АҚШ президенті Дональд Трамптың ұсынған жаңа жаһандық құрылым тұжырымдамасы — «АҚШ–Қытай–Ресей–Үндістан–Жапония» форматындағы әлемдік бестік — кездейсоқ емес. Әрине, Жапонияны есепке алмағанда, өйткені ол әлі де АҚШ-тың одақтасы әрі тікелей ықпалында тұрған ел. Дегенмен, қалған төртеу — шын мәнінде жаңа әлемдік тәртіпті қалыптастыруға қабілетті негізгі ойыншылар.
Венесуэлада қалыптасқан жағдайдың бізге, яғни Қазақстанға қандай қатысы бар?
Бұл сұраққа жауап іздесек, өзімізге мынандай қарсы сауалдар қоюға тура келеді: біз 2007 жылға дейінгі Венесуэлаға ұқсас емеспіз бе? Яғни, стратегиялық табиғи ресурстарға меншік құқығы шетелдік құрылымдармен ұзақ мерзімді, өзгертуге келмейтін келісімдер арқылы шектеліп, мемлекет тек шектеулі үлеске ғана ие болатын жүйе бізде де орын алып келген жоқ па?
Дегенмен Қазақстан мен Венесуэла арасындағы түбегейлі айырмашылық бар. Қазақстан — қазіргі геосаяси құрылымда АҚШ-тың ықпал аймағына кірмейтін ел.
Иә, әзірге Қазақстан, дәлірек айтқанда — Қазақстан Үкіметі мен Ұлттық банкі, Теңіз, Қарашығанақ және Қашаған кен орындарындағы америкалық және еуропалық концессия иелерінің мүддесіне қызмет көрсетіп отыр. Бірақ бұған да бір себеп бар: әлем әлі толықтай бірполярлы жүйеден көпполярлы форматқа ауысып үлгерген жоқ.
Егер біз Конституцияға сәйкес шетелдік мұнай өндірушілермен жасалған келісімдер мен өнімді бөлу жөніндегі шарттарды қайта қарау арқылы жаңа әрі әділетті Қазақстанға өтуді бастасақ — ешқандай тікұшақтар, тіпті авиатасымалдағыштан ұшырылған болса да, бізге жете алмайды.
Бәлкім, дәл қазір — тәуекелге бел буып, әрекет ететін сәт те келіп жеткен шығар?
