Редакция бағаны

Сайлау науқаны қызған шағына жеткенімен, қоғамда ерекше белсенділік байқалмайды. Көшеде, автобустарда немесе аялдамаларда халық партиялардың пікірсайыстары мен бағдарламаларын қызу талқылап жатқан жоқ. БАҚ пен әлеуметтік желілерде де саяси тартысқа қатысты пікірталас аса қарқынды емес. Жарияланып жатқан материалдардың өзінен қоғамдық үміт пен қызу талқылаудан гөрі, науқан талабын орындау сипаты көбірек байқалады.Бұған таңғалудың да қажеті шамалы. Партиялардың бағдарламалары бір-бірімен бәсекеге түсетін тұс болса, ол – қордаланған мәселелердің бәрін шешіп, барлық саланы жақсартамыз деген уәделер. Халықтың әл-ауқатын арттыру, экономиканы дамыту, жалпы елдегі жағдайды жақсарту – бәрі бар. Бұл тұрғыда «Әділет» партиясы көш бастап тұр. Дегенмен басқа үміткерлер де одан көп қалыса қойған жоқ.

«Шынайы болыңдар – мүмкін еместі талап етіңдер!» Расында да, әдемі айтылған сөз. Бұл ұран 1968 жылғы студенттік толқулар кезінде Францияның ғана емес, бүкіл Еуропаның зияткерлік орталығы саналған Сорбонна университетінің қабырғасында пайда болған деседі. Көп ұзамай мүмкін емес көрінген оқиға да шындыққа айналды: Маршалл жоспары аясында жиналған америкалық долларларды Форт-Нокстағы алтынға айырбастауға тәуекел еткен президент Шарль де Голль қызметінен кетті. Әрине, бұл – тарихтағы бірегей мысал. Өйткені мүмкін еместі талап етіп қана қоймай, оған жету кез келгеннің қолынан келе бермейді. Осы тұрғыдан алғанда, «Әділет» партиясының сайлауалды бағдарламасы қаншалықты жүзеге асады деген сұрақ туындайды. Бағдарламаның мазмұнымен танысқанда-ақ оның нақты ұстанымы мен ауқымды мақсаттары назар аударады. Егер партия мәлімдеген бастамаларын жаңа Құрылтай аясында іске асыра алса, бұл оның сайлау алдындағы негізгі сынағына айналары сөзсіз.

Құрылтай сайлауына арналған ресми үгіт-насихат өткен бейсенбіде, 23 шілдеде басталды. Соның аясында партиялардың сайлауалды бағдарламалары жарияланып қана қоймай, алғашқы «қорытындылар» да шығып үлгерді. Әзірге олар Орталық сайлау комиссиясының хаттамалары емес, әлеуметтік сауалнама нәтижелері түрінде ұсынылды. Алайда мұндай сауалнамаларға деген сенім деңгейі партиялардың сайлауалды уәделерінен кем емес. Шынында, кейбір елдердегідей әлеуметтану саяси технологтардың құралына айналған жоқ. Бізде бұл үдеріс заң талаптарына сай әрі нақты жауапкершілік негізінде жүргізіледі. «Сайлау туралы» Конституциялық заңға сәйкес, бұқаралық ақпарат құралдары мен интернет-платформалар сайлауға қатысты қоғамдық пікір сауалнамаларының нәтижесін жариялаған кезде сауалнаманы жүргізген заңды тұлғаны, оған тапсырыс берушіні, қаржыландырған тарапты және өзге де қажетті мәліметтерді көрсетуге міндетті. Ал мұндай сауалнамаларды Қазақстанда тіркелген, қоғамдық пікірді зерттеу саласында кемінде бес жылдық тәжірибесі бар ұйымдар ғана жүргізе алады. Ол үшін алдын ала Орталық сайлау комиссиясын жазбаша түрде хабардар ету қажет. Хабарламаға зерттеуге қатысатын мамандардың біліктілігі мен жұмыс тәжірибесі, сауалнама жүргізілетін өңірлер және қолданылатын зерттеу әдістері туралы мәліметтер қоса ұсынылады.

Осылайша, кезекті аптаны ашатын редакциялық мақала 20 шілдеде, яғни Қашаған кен орнын игеретін NCOC мұнай консорциумына салынған 2 триллион 300 миллиард теңге көлеміндегі айыппұлды ерікті түрде төлеуге белгіленген мерзім аяқталған күні жарияланып отыр. Бұл айыппұлды Атырау облысының Экология департаменті күкіртті рұқсат етілген көлемнен артық сақтағаны үшін салған болатын. Кейін аталған шешім барлық сот сатыларында заңды күшінде қалдырылды. Енді бұл мерзім де аяқталды. Алайда айыппұлдың ерікті түрде төленуі екіталай. Оның үстіне, аталған күн қарсаңында халықаралық коммерциялық арбитраж (UNCITRAL) істі түпкілікті қарау аяқталғанға дейін Қазақстанға бұл қаражатты мәжбүрлеп өндіріп алуға тыйым салатын қамтамасыз ету туралы қаулы шығарды. Аталған қаулы күкіртті сақтау мәселесіне қатысты Қазақстанның ұлттық соттарындағы даулар кезеңін аяқтап, осы мәселе бойынша халықаралық арбитраж деңгейіндегі жаңа құқықтық талқылаудың басталуына негіз қалап отыр.

Енді барлық партиялардың съездері өтіп, сайлауалды бағдарламалары жарияланды. Демек, сайлаушылардың таңдау жасауына мүмкіндік бар. Ал саяси партиялардың ұсынған бастамаларын, олардың қоғам мен мемлекеттің бүгінгі қажеттіліктеріне қаншалықты сай келетінін және іс жүзінде жүзеге асыру мүмкіндігін талдамас бұрын, Eurasia24 редакциясы назар аударуға тұрарлық тағы бір маңызды мәселеге тоқталғанды жөн көреді. Өйткені сайлау науқаны қысқа мерзімде аяқталғанымен, жаңа Құрылтайға өтетін партиялардың алдағы бес жылдағы басымдықтары дәл қазір айқындалады.