Сәуір айының басынан бері Қазақстанда да, әлемде де бір-біріне қарама-қайшы, түрліше түсіндіріліп, әрқалай қабылданатын оқиғалар легі күрт үдей түсті. Осындай әртүрлі үрдістерді біртұтас түсінікке қалай біріктіруге болады?
Қылмыстық құқық тәжірибесінде түпкілікті үкім шығару екі тәсілмен жүзеге асырылады: жасалған әрекеттердің барлығы үшін жазаларды қосу арқылы немесе ең қатаң жаза арқылы өзге, жеңілірек жазаларды қамту қағидаты негізінде.
Бірінші тәсіл бойынша, мысалы, АҚШ-та бір адамның өзіне қатарынан үш өмір бойғы жаза тағайындалуы мүмкін. Тіпті кейбіреулер темір тордың ар жағында болса да, бір емес, үш ғұмыр кешуге мүмкіндік туса, соған да келісер ме еді.
Ал өмір шындығына әлдеқайда жақыны — жазалардың сіңірілу қағидаты. Бұл тәсіл тек сот тәжірибесінде ғана қолданылмайды. Осы тұрғыдан алғанда, қазір Иран тақырыбы Украинаны біртіндеп екінші қатарға ығыстырып бара жатқанын нық айтуға болады.
Украинадағы соғыс қимылдары алғашқы күннен бастап Қазақстанның ішкі-сыртқы ахуалына тікелей әсер етсе, Парсы шығанағындағы шиеленіс те біздің мұнай секторымыз үшін маңызды стратегиялық мәнге ие. Сондықтан бұл процестердің өзара байланысын жіті түсіну қажет: неліктен Иран мәселесі Украина тақырыбынан басым түсіп жатыр және бұл үрдіс алдағы уақытта Қазақстанға қалай әсер етпек?
Мәселенің мәні — бұл екі қарулы қақтығыс та біртұтас, гибридті сипаттағы жаһандық текетірестің құрамдас бөлігі болып табылады. Оның түпкі мазмұны – әлі де сақталып отырған америкалық, нақтырақ айтқанда долларлық бірполярлы әлемді экономикалық және географиялық тұрғыдан валюталық макроаймақтарға, ал тарихи және дүниетанымдық тұрғыдан өркениеттік полюстерге бөліп қайта қалыптастыру үдерісі.
Америка Құрама Штаттары Украинадағы қақтығыстан іс жүзінде шығып жатқан болса, Иранмен арадағы текетіреске, керісінше, қайтымсыз түрде әрі тереңдей бойлап еніп келеді. Бұл жағдай батпаққа ұқсайды: қозғалыс неғұрлым белсенді болған сайын, соғұрлым тереңге тарта түседі. Айта кету керек, Парсы шығанағының мұнайы АҚШ-тың өз қажеттілігі үшін аса маңызды емес. Штаттар үшін басты қарсыласы — Қытайға бағытталған мұнай ағындарын бақылауда ұстау стратегиялық тұрғыдан маңыздырақ. Сонымен қатар, бұл әлемдік мұнай нарығына жалпы бақылау орнату мақсатын көздейді. Стратегиялық тұрғыдан алғанда, Америка Құрама Штаттары үшін мәселе былайша қойылған: не Парсы шығанағындағы мұнай өндірісі мен тасымалына сенімді бақылау орнату, не Таяу Шығыс мұнайының әлемдік нарыққа шығуына мүлдем жол бермеу үшін бүкіл аймақты тұрақсыздандыру.
Бұл мәселедегі ахуал тығырыққа тірелгені байқалады: Америка Құрама Штаттарының Парсы шығанағындағы бұрынғы сенімді үстемдігін, ең болмағанда соғысқа дейінгі деңгейде қалпына келтіруі бұдан былай мүмкін емес. Ормуз бұғазы арқылы өтетін жолдың жұмысын жандандыру бәрібір АҚШ-тың емес, Иранның талаптары мен шарттары негізінде жүзеге асырылады. Мұндай процестің логикасына сәйкес, Құрама Штаттарға Парсы шығанағынан толықтай кетпеген күннің өзінде, Қытайдың позицияларының нығаюына жол бере отырып, аймақтың әскери, қаржылық және мұнай инфрақұрылымындағы өз қатысуын азайтуға тура келеді.
Ал аймақты тұрақты түрде тұрақсыздандыру мәселесіне келсек, бұл мақсатты іске асыру үшін де өңірде ықпалды әрі тұрақты әскери-саяси күштердің болуы аса маңызды. Өйткені Жер шарының арғы бетінде отырып, қақтығыс ошақтарын сырттай тұтандыру мүмкін емес. Сол сияқты, шиеленіс ортасында немесе оған тікелей жақын жерде болмайынша, тұрақты тұрақсыздық жағдайын сақтап тұру да жүзеге аспайтын міндет.
Құрама Штаттардың қазіргі жағдайы «тұйыққа тірелу» сипатында: кез келген кейінгі қадам ахуалды қиындата түспек. Бұған көз жеткізу үшін оқиғалардың ең оңтайлы, тіпті мүмкін емес деп саналатын әскери шешімін қарастырып көрейік. Мәселен, құрлықтағы операция сәтті аяқталып, Харк аралындағы терминал мен негізгі кен орындары басып алынды, ал Тегеранда Вашингтонға бейілді билік орнады делік. Бірақ одан кейінгі шығындар ақтала ма? Партизандық қарсылықтар мен зымыран соққыларынан қорғану үшін әскери инфрақұрылымға жұмсалатын орасан зор қаражат мұнай баррелінің өзіндік құнына салмақ салады. Сонда мұның бәрі Қытай, Үндістан, Жапония мен Кореяға мұнай тасымалын бұғаттау үшін ғана жасалған ба?
Жалпы біз Украинадағы сияқты Парсы шығанағында да барлық тараптардың қақтығыстан әбден қажығанын және бұл үдерістің екіжақты сипат алғанын айқын көріп отырмыз.
Иранның әскери инфрақұрылымының едәуір бөлігі зақымданған: әскери-теңіз күштері істен шығарылды, авиациясы жойылды, әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелері залалсыздандырылды. Соған қарамастан, Ормуз бұғазын бұғаттауға, Израиль аумағына және АҚШ-тың әскери базаларына соққы беруге жеткілікті әлеует сақталып отыр.
Өз кезегінде, АҚШ пен Израильдің оқ-дәрі қоры сарқылуға жақын. Қалыптасқан жағдайда уақытша үзіліс қана емес, әскери-өнеркәсіптік әлеуетті толық ауқымда қайта қалпына келтіру қажеттілігі туындап отыр.
Украинадағы ахуал да ұқсас бағытта өрбуде: тараптардың ресурстарын сарқуға бағытталған қақтығыс өзінің заңды шегіне — қос тараптың да қауқарсыздығына алып келді. Украина үшін бұл деңгей аса қатерлі сипат алса, Ресей тарапы үшін шығындар едәуір болғанымен, жағдай салыстырмалы түрде тұрақты. Майдан шебінің тұрақталуына байланысты, Пасха бітімі ұзақ мерзімді кезеңге ұласуы ықтимал. Алайда бұл бейбіт келісімді білдірмейді. Еуропадағы жаңа шекаралар мен мемлекетаралық қатынастарды айқындау процесі тек Таяу Шығыстағы көпполярлы әлемнің жаңа жүйесі қалыптасқаннан кейін ғана мүмкін болады. Оған қоса, Тынық мұхиты аймағындағы АҚШ пен Қытай арасындағы стратегиялық байланыстардың қайта форматталуы бұл үдерістің негізгі шарты ретінде қарастырылады.
Демек, жаңа әлемдік тәртіпті қалыптастыратын Еуропа мен Таяу Шығыстағы негізгі оқиғалар әлі алда, ал Қазақстанда қазіргі уақытта белгілі бір жинақтаушы-өтпелі кезең белең алуда.
Расында, елімізде жаңа Конституция қабылданып, қыркүйек айына қарай кезекті Құрылтай өткізу жоспарланған. Сонымен қатар вице-президент лауазымының енгізілуі және Үкімет құрамының қайта жасақталуы күтілуде. Дегенмен, «Ескі Қазақстаннан» Әділетті әрі «Жаңа Қазақстанға» өту үдерісі әлі де белгісіз мерзімге дейін созылатын перспектива ретінде қалып отыр.
Мәселенің негізгі себебі мынада: тоқсаныншы жылдардың аяғы мен екі мыңыншы жылдардың басында Қазақстанның жаһандық нарыққа «көпвекторлы» шикізаттық және монетарлық шет аймақ ретінде кірігуі үшін әзірленген экономикалық модель әлі де қолданыстан шыққан жоқ. Алайда шикізат экспортына негізделген экономиканың әлеуеті айтарлықтай сарқылуда: бюджет тапшылығы байқалады, бағаның өсу қарқыны табыс деңгейінен асып түсті, ал сыртқы төлем балансы теріс көрсеткішке ие. Сонымен қатар, шетелдік инвестициялар ағыны олардан түсетін кірістерді сыртқа шығару көлемінен аз болып отыр, ал Ұлттық қор жинақтау режимінен шығындарды жабу режиміне толықтай көшірілген.
Алайда, қазіргі уақытта елімізде қолданыстағы экономикалық модельдің тиімсіздігі және оны «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасына сай келетін қандай балама модельге ауыстыру қажеттігі төңірегінде тіпті бастапқы деңгейдегі талқылаулар (дискурс) байқалмайды. Сондай-ақ, жаңа Қазақстанның бұл экономикалық моделі қалыптасып жатқан американоцентристік емес жаңа әлемдік жүйеде қандай бағыт ұстануы тиіс деген мәселе де ашық қалып отыр. Қалай болғанда да, мұндай мазмұнды талқылаулар Үкімет тарапынан да, қызметі стратегиялық жоспарлауды көздейтін құрылымдар тарапынан да жүргізіліп жатқан жоқ.
Осыған ұқсас пікірталастарды сарапшылар ортасында талқылаулар байқалады. Мұндай бастамалар, атап айтқанда, шикізат экспортына негізделген модельдің қалыптасуына тікелей ықпал еткен либералды топтар өкілдері тарапынан ұсынылуда, бұл өз кезегінде назар аударарлық әрі маңызды құбылыс. Сонымен қатар, Қазақстанда экономикалық дағдарыстың бар-жоғын анықтауға бағытталған талқылаулардың әзірге ешқандай нәтиже бермеуі де көп жайттан хабар береді: белгілі бір үдерістің ішінде бола отырып, оның ауқымын толық бағамдау мүмкін емес.
Сонымен, әзірге шешімі табылмаған Иран айналасындағы геосаяси жағдай әлемдік мәселелердің басым бөлігін өз арнасына бұрып жатқанда, бізде ел ішіндегі түйткілдерді саралап, зерделеуге әлі де болса уақыт бар.
