Жоғарыда жалпы сипатта қарастырылған Қытай, Үндістан, АҚШ және Еуропа — әкімшілік, шаруашылық-экономикалық, әлеуметтік-мәдени (және өзге де) дербестік деңгейі жоғары ірі автономды құрылымдардан тұратын, айқын империялық сипаттағы бірлестіктер болып табылады. Олар бюрократиялық қолданыста қалай аталса да — штаттар, провинциялар, республикалар және т.б. — мәні жағынан Еуропадағы ұлттық мемлекеттерге ұқсас, әртүрлі ерекшеліктері бар, ресми империялық құрылымдардың құрамына кіретін ішкі мемлекеттік бірліктер болып саналады.
Тіпті Ислам әлемі де ресми мемлекеттік бірлестік ретінде қалыптаспағанына қарамастан, мұсылман елдері арасындағы халықаралық қауымдастық мойындаған идеологиялық, саяси, мәдени, діни және өзге де байланыстар жүйесі арқылы іс жүзінде өзіндік бір Империя. Басқаша айтсақ, мұсылман халифаты ретінде көрініс табады.
Ал өзге әлемдік империялармен қатар қойып салыстырған Ресейдің өзі империя болып санала ма?
1721 жылы (бұдан 300 жыл бұрын) Петр I Швециямен болған Солтүстік соғыстағы жеңістен кейін Романовтар әулетінің Мәскеу патшалығын Ресей империясы деп жариялады. Кейін бұл атау ұзақ уақытқа — 200 жылға бекіді. Алайда одан кейін де империялық құрылым жойылған жоқ: Кеңес Одағы да іс жүзінде империялық үлгі бойынша қалыптастырылды. Одан кейін, шамамен 75 жыл өткен соң, Ресей аумағында орын алған кезекті «сілкініс» те (яғни, жүйелік күйзеліс) империялық негіздерді түбегейлі шайқалта алмады. Нақтырақ айтқанда, белгілі бір дәрежеде әлсіреді, алайда империялық іргетас пен негізгі тірек құрылымдар сақталып қалды: ұсақ-түйек элементтер жойылды, кей тұстарда «шатыр» бұзылды, «қасбет» зақымданды, өмірге сүруге қажетті жекелеген жүйелер істен шықты. Бірақ жалпы құрылым аман қалды деуге болады. Тіпті кейбір тұлғалар Ресей Федерациясын «либералдық империя» деп атауды да ұсынған еді, сірә, Кеңес Одағын «коммунистік империя» деп санаған болулары керек.
Қысқасы, тарихи тұрғыдан алғанда Ресей — империя. Ал саяси жағынан, нақты жағдайлар мен кезеңдерге байланысты, ол әртүрлі мемлекеттік нысанда көрініс таба алады: князьдік те, патшалық та, идеологиялық немесе ұлттық мемлекет те, тіпті сыртқы бейнесі ғана империя болып көрінетін құрылым да болуы мүмкін.
Ал 1991 жылдан кейінгі қазіргі жағдайында Ресей қандай сипатқа ие: тарихи болмысына сәйкес империялық мемлекет пе, әлде өзі ресми түрде жариялаған ұлттық мемлекет пе?
Ұлттық мемлекет тұжырымдамасын жақтаған саяси топтар бір кезде билікке қол жеткізуді көздеген қысқа мерзімді саяси пайданың жетегінде кетіп, Ресейдің тарихи қалыптасқан империялық табиғатын ескерусіз қалдырды. Соның нәтижесінде ел дамуына тікелей ықпал ететін, уақыт өте келе тарихи маңызы барған сайын айқындала түскен түбегейлі әрі тағдырлы мәселелер туындады.
Бұл жайт КСРО ыдырағаннан кейін-ақ, Белавеж орманындағы келісімдерден соң бірден аңғарыла бастады (әйтпесе Ресей, Беларусь, Украина және Қазақстанның қатысуымен Еуразиялық немесе Одақтас мемлекет құруға бағытталған асығыс талпыныстар болмас еді). Алайда мәселенің түйінін Украинадағы 2004 және 2014 жылдардағы оқиғалар ашып берді: салдарынан ел аумағында ашық әскери қақтығыстардың басталуына алып келді.
Қазіргі жағдайда мүдделі тараптардың басым бөлігі (Ресейдің өзін есептемегенде) бір ортақ нәтижеге ұмтылуда: қақтығысты уақытша тоқтатып, оны «бейбіт келісім» ретінде көрсету; Украинаны Ресейге қарсы ықтимал кейінгі әрекеттер үшін геосаяси тірек ретінде сақтап қалу; әрі жаңа әскери қақтығысқа жан-жақты әрі жүйелі түрде дайындық жүргізу.
Болжам бойынша, осы кезеңде Ресейдің Украина аумағында өз империялық мәртебесін қорғауға бағытталған талпыныстары нәтижелі бола қоймайды. Оған бейбітшілік ретінде ұсынылатын, алайда шын мәнінде Еуропаның қайта қарулануына мүмкіндік беретін уақытша бітім күштеп таңылуы мүмкін.
Осылайша, Украина Ресейдің империялық кеңістігі аясында іс жүзінде жоғалған аймаққа айналды. Қалғаны — тек бұлдыр үміт қана, оның өзі де толыққанды емес, тек жекелеген аумақтарды бөліп алу мүмкіндігі туралы жорамал деңгейінде ғана.
Алайда, Беларусь пен Қазақстан бар — олар әлі соңғы сөзін айтқан жоқ. Дегенмен Ресей мен Беларусь арасындағы Одақтас мемлекет құру жөніндегі келіссөздердің отыз жылға жуық уақыт бойы созылып келе жатқаны алаңдатпай қоймайды. Бұл ұзақ мерзімді, шешілуі күрделі түйткілдердің бар екенін аңғартады. Ал уақыт тығыз: алда әлемнің болашағын айқындайтын шешуші текетірестер күтіп тұр, сондықтан созбалауға жол жоқ.
Қазақстанға қатысты бастапқыда мәселе әлдеқайда жеңіл шешіледі деген түсінік болғаны рас еді. Аумағы мен рухы жағынан еуразиялық мемлекет, орыс тілді аралас халықтың болуы, оның ішінде (әсіресе елдің солтүстігі мен батысында) ресейлік менталитетке жақын көзқарастың, орыс мәдениеті мен тіліне бейімділіктің басым келуі; екі ел арасындағы ұзақ әрі тұтас шекаралық байланыс; қазақтардың Ресейдегі түркітілдес этностармен тарихи және мәдени жақындығы; Ресей аумағындағы тарихи қоныстарда тұрақты өмір сүріп отырған қазақтардың едәуір бөлігі; халықтар арасындағы өзара құрмет — осының барлығы ортақ мәселелер аясында Ресей мен Қазақстанның жақындасуы заңды әрі күмәнсіз үдеріс ретінде қабылдануына негіз болған еді.
Түптеп келгенде, еуразиялық халықтарға ортақ бұл терең жақындық сезімі — егер ол еуропацентристік, католиктік ықпалмен бұрмаланбаса — Ресей мен Қазақстан арасындағы қатынастардың тарихи өзегін құрап келген, яғни православие дәстүріндегі Ресей мен мұсылмандық Қазақстанның өзара түсінісуінің басты негізі болып саналған.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында-ақ, Ресей мен Қазақстанды жақындастыратын еуразиялық идеялардың ықпалымен, Қазақстанның тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Солтүстік Қазақстан аумағында Еуразияның символдық орталығын айқындап, оны нақты қадаммен бекітті — Қазақстанның жаңа астанасын салды. Сірә, бұл шешімнің астарында болашақта ол қаланың Еуразияның ортақ астанасына айналуы мүмкін деген жасырын үміт те болған сияқты. Алайда Ресей жас көшбасшының бұл амбициялық ниеттерін қолдай қойған жоқ. Кім білсін, бәлкім дәл сол тұста екі ел арасындағы қатынастарда алғашқы елеулі сызат пайда болып, ол уақыт өте келе серіктестерді әуелі еуразиялық ықпалдастықтан, ал кейін Одақтас мемлекет идеясынан да біртіндеп алыстата бастаған шығар.
Қазіргі жағдайда бұл Ресей үшін империялық өзіндік санасы тұрғысынан аса ауыр әрі жол беруге болмайтын шығын болып отыр. Мұндай кемшілікті Орта Азиядағы өзге бірде-бір мемлекет өтей алмайды, тіпті халқы қырық миллионға жуық, әскери әлеуеті едәуір Өзбекстанның өзі де бұл тұрғыда балама бола алмайды. Себебі мәселе экономикалық мүмкіндіктерде немесе әскери қуатта ғана емес (олардың да маңызы бар), ең бастысы — халықтың сипаты мен аумақтың ауқымында.
1994–1995 жылдары ресейлік зерттеушілер Вадим Цымбурский мен Александр Хатунцев «Ұлы Лимитроф» атты геосаяси тұжырымдаманы ұсынды. Бұл көзқарас бойынша, Ресей Федерациясы шегінде қалып қойған Ресейдің айналасын құрлық арқылы қоршап тұрған елдер біртұтас аралық аймақ ретінде қарастырылады. Аталған кеңістік Ресейді өзге ірі өркениеттік орталықтардан — Еуропа мен Америкадан, Қытай мен Үндістаннан, ислам әлемінен, тіпті Жапониядан да — бөліп тұратын буферлік белдеу рөлін атқарады.
Олар «Ұлы Лимитроф» деп атаған бұл белдеу солтүстікте Атлант мұхитынан басталып, оңтүстікте Тынық мұхитына дейін созылады. Оның құрамына Еуропа, Кавказ және Таяу Шығыс елдерімен қатар, жаңадан қалыптасқан Орталық Азия мемлекеттері, сондай-ақ Ресей мен Қытай аумағындағы ұлттық-автономиялық құрылымдар да енеді.
Осылай «Финляндиядан Кореяға дейінгі» құрлықтық аралық кеңістік өркениеттер арасындағы өзіндік бөлгіш аймаққа айналып, бір-бірінен ажыраған «өркениеттік плиталардың» арасына шекара сызығын тартады. Бұл жағдай Лимитроф аймағындағы елдерге бір өркениеттік жағалаудан екіншісіне ауысу, яғни геосаяси бағытты өзгерту мүмкіндігін береді. Мұның айқын мысалын КСРО ыдырағаннан кейін байқадық: Ялта–Потсдам жүйесіне сәйкес бұрын кеңестік блокқа кірген Шығыс Еуропаның барлық елдері бір мезетте Ресейден іргесін ажыратып, қарсы бетке бет алды. Олардың соңынан кешікпей бұрынғы кеңестік республикалар да сол бағытқа бет бұрып, кеше ғана ортақ мақсат жолындағы әріптестер болған елдер бір сәтте бітіспес қарсыластарға айналды (ең қауіпті жау ол бұрыңғы одақтас). Ал әлі де нақты бағыт таңдай қоймаған мемлекеттер (яғни, артында мықты демеушісі не ықпалды қамқоршысы жоқтар) кемелеріне бағыт көрсететін желбағар орнатып, қолайлы саяси «желді» күтумен көпвекторлы саясат жүргізуге көшті.
Осындай «лимитрофтық» жағдайда Ресей өз өркениеттік кеңістігінің тұтастығы мен тұрақтылығын көзінің қарашығындай сақтауға мәжбүр. Оның біртұтастығына ең болмағанда ұсақ нышанда болса да нұқсан келуіне жол бермеуі тиіс. Қазіргі жағдайларда бұл тұтастықты Ресейдің өзімен қатар, Ұлы Лимитроф аймағында орналасқан әрі Ресеймен тікелей шектесетін тағы үш мемлекет қамтамасыз етіп отыр. Олар — Беларусь, Украина және Қазақстан, яғни Ресей үшін ең жақын өркениеттік серіктестер.
Осы елдердің мәдени-өркениеттік ортақтығын сақтау, ол өз кезегінде Ресейдің дербес экономикалық және әскери қуатына сүйенеді, империялық сипаттың жекелеген элементтерін сақтап қалудың шешуші шарты екені айқын. Ал мұндай империялық негізсіз кез келген интеграциялық міндеттерді жүзеге асырудың өзі алдын ала мүмкін емес екені белгілі. Империялық болмыстың саяси нысаны тараптардың өзара келісімімен, ішкі және сыртқы жағдайды ескере отырып айқындалуы тиіс. Алайда бұл үдерісте мақсаттардың бірлігі мен сол мақсаттарға жету жолдарының ортақтығы міндетті шарт болуы қажет.
Мұндай шешімдерді іске асыру, әсіресе 2022–2025 жылдардағы Украинаға қатысты оқиғалар аясында, әрі сыртқы, әрі ішкі саясаттағы сөзсіз басымдыққа айналуы тиіс. Іс жүзінде бұл Ресейдің мазмұны бұлдыр, нақты міндет жүктемейтін ТМД мен ҰҚШҰ шеңберіндегі ұстанымдардан бас тартып, ортақ жауапкершілікке негізделген Одақтас мемлекет аясындағы бірыңғай платформаға көшуін білдіреді.
Әрине, «Ұлы Лимитроф» тұжырымдамасы — теориялық үлгі ғана. Дегенмен ол негізгі өркениеттік платформалар арасындағы мәдени-аумақтық өзара қатынастарды көрнекі түрде түсінуге, сондай-ақ осы өзара ықпалдастықта аралық мемлекеттердің — яғни «аралық-мемлекеттер» мен бағыт-бағдарын жиі өзгертіп отыратын «бағдаршам-мемлекеттердің» — атқаратын рөлін айқындауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар бұл көрініс біржақты, бір өлшемді сипатта қалады, өйткені онда тағы бір маңызды өлшем — этникалық фактор ескерілмеген. Ал этникалық құрамды назардан тыс қалдыруға болмайды, себебі әрбір өркениет өзіндік, қайталанбас этникалық жүйеге сүйенеді. Мәселен, еуропалық өркениеттің этникалық іргетасы — еуропалық суперэтнос. Дәл осы этникалық қауымдастыққа еуропалық өркениеттік бағытты таңдаған пролив-мемлекеттердің халықтары біртіндеп сіңісіп отырады.
Сол сияқты ресейлік «жағалау» да өз суперэтносының аясында берік қалыптасқан. Айта кету керек, бұрын бұл этностық кеңістікке көптеген «аралық» мемлекеттердің халықтары мүлде кірмеген, сондықтан олардың кейінгі «сатқындығы» этно-тарихи тұрғыдан алдын ала айқындалған құбылыс болды әрі салыстырмалы түрде ауыртпалықсыз өтті. Белгілі бір мағынада бұл өз болмысына, «туған айлағына» қайта оралу үдерісін еске салады — 2014 жылы Қырымның Ресей юрисдикциясына қайта қосылуы секілді. Ал Украина мәселесінде жағдай мүлде басқаша өрбіді: мұнда қақтығыс ортақ өркениеттік тұтастыққа ауыр соққы әкелді, соның салдарынан қан төгілді.
Болашақ тұрмақ, қазіргі жағдайдың өзін түсіну үшін украин оқиғаларына дұрыс баға беру аса маңызды. Бұл — орыстар мен украиндар арасындағы соғыс емес (оған себеп жоқ), бұл — ғасырлар бойы қалыптасқан ортақ этникалық кеңістік — орыс, украин, беларус, кавказ және түркі текті халықтардың біртұтас қауымдастығының іргесін шайқалтуды көздеген сыртқы күштердің арандатуы. Бұл қауымдастықтың өзегі — Ресей, сол себепті оны “ресейлік суперэтнос” деп атайды. Оның өміршеңдігі мен оған кіретін халықтардың әл-ауқаты дәл осы Ресейдің ішкі тұрақтылығы мен белсенділігіне тікелей байланысты. Ресей — осы этникалық бірліктің тірегі де, қозғаушы күші де. Сондықтан Ресейді әлсірету — тек бір мемлекетті емес, бүкіл этноөркениеттік құрылымды күйретумен тең.
Ресейлік суперэтнос өзінің негізін орыс өркениеттік платформасынан алады және дәл осы өркениеттік негізде қалыптасып, өмір сүреді. Уақыт өте келе, бұл екі құбылыс (өркениет пен этнос) бірлесіп, үшінші бірлік — этномәдени қауымдастықты дүниеге әкеледі. Осы этномәдени кеңістік арқылы бір өркениет басқа өркениеттермен байланыс орнатады.
Сондықтан өркениеттер арасындағы толыққанды диалог тек этномәдени деңгейде ғана мүмкін. Бұл — адамның субъективті еркінен тыс, тарихи тұрғыда қалыптасатын, табиғи және терең қабат. Өкінішке қарай, саясаткерлер мен жекелеген адамдар өздерінің мәселелерін шешіп жатып, «бәрін бақылауда ұстап отырмыз» деп ойлағанымен, бұл деңгейге тікелей ықпал ете алмайды. Олар тек сол тереңдікті дұрыс танып, соған сай әрекет етсе ғана қауымдастық үшін пайдалы, дұрыс шешімдер қабылдай алады. Алайда, өкінішке қарай, ондай үйлесім әрдайым бола бермейді. Керісінше, қателіктер жиі қайталанып отырады. Сондықтан әлемдегі көптеген этностар мен қауымдастықтар — өз өркениеттерімен үйлесе алмай отырған халықтар — тарихи қалыптасқан сол қателіктерді түзетуге күш салады. Кейде тарихи қателіктерді түзеуге ұмтылған әрекеттердің өзі жаңа қайшылықтарға себеп болып жатады.
Ресейлік этномәдени кеңістік орасан зор аумақта (Жер шары құрлығының жетіден бір бөлігінде) және өте ұзақ тарихи кезең ішінде қалыптасты — бұл үдеріс, негізінен, біздің дәуірімізге дейінгі IV–III ғасырлардан бастау алады. Дәл осы кезеңде Қаратеңіз–Каспий маңы мен Қиыр Шығыс аймақтарын оңтүстіктен келген ирантілді скиф-сармат тайпалары мен шығыстан шыққан монғолтілді, хунну-сяньби көшпелі топтары мекендеген. Келесі бірнеше ғасыр бойы Еуропадан Қытайға дейінгі далалық кеңістікті түрлі көшпелі тайпалар болашақ Ресей империясының далалық халықтарының ата-бабалары жайлап, жергілікті (әсіресе угро-фин текті) халықтармен араласып, жаңа этностардың қалыптасуына жол ашты. Бұл этностардың қатарында түріктер, моңғолдар, қимақ-қыпшақтар, оғыздар, хазарлар, бұлғарлар және басқалар бар. Уақыт өте келе осы этностардың көпшілігі өз мемлекеттілігін де қалыптастыра білді — бірқатар қағанаттар құрылып, олардың кейбірі толық тарихи циклмен өмір сүрді (шамамен 300 жылға дейін созылған).
Төменде тарих сахнасында ұзақ өмір сүрген қағанаттардың толық тізімі келтірілген:
1. Хунн бірлестігі — б.з.д. 209 ж. – б.з. 93 / 155 жж.
2. Ғұн державасы — 155 ж. – 463 ж.
3. Түрік қағанаты — 439 ж. – 744 ж.
4. Авар қағанаты — 568 ж. – 896 ж.
5. Хазар қағанаты — 650 ж. – 965 ж.
6. Оғыз мемлекеті — 750 ж. – 1055 ж.
7. Қимақ қағанаты — 750 ж. – 1035 ж.
8. Қарахан мемлекеті — 946 ж. – 1210 ж.
9. Таңғұт мемлекеті — 982 ж. – 1227 ж.
10. Мәмлүк мемлекеті — 1250 ж. – 1517 ж.
Бұл мемлекет Таяу Шығыста Алтайдан шыққан қыпшақтар мен Кавказдан шыққан черкестердің бастамасымен құрылған.
Бұл — тарихи тұрғыдан алғанда ерекше мәнге ие жайт: Ресейдің кең-байтақ аумағы арқылы сан түрлі халықтар көшіп өтті, солай бола тұра, бұл жер олар үшін өз үйі, туған мекеніне айналды. Ал мемлекеттер арқылы осы кеңістіктің мәдени-тарихи дәстүріне сіңісіп кеткендер үшін бұл жер — тек қоныс емес, тарихи-рухани мекенге айналды. Дәл осындай тереңнен бастау алатын байланыс — өркениетті даралап тұратын этномәдени тұтастықтың негізі.
Ресей ұзақ уақыт бойы өз өркениетін қалыптастырудың алдында тұрды. Алайда бұл өркениеттің нақты тарихи шындыққа айналуы үшін алдымен төл этнос түзілуі қажет еді. Мұндай этностық өзек XIV ғасырдың ортасында Мәскеу кінәздігі аумағында пайда болды.
Одан кейінгі ғасырлар — сынақтар мен бетбұрыстар кезеңі болды: жеңістер де, күйзелістер де орын алды. Дәл осы күрделі жолдың нәтижесінде Ресейде толыққанды өркениеттік негіз қалыптасты.
Бұл негіз орнығып, өз құрылымын тапқанда, Ресей әлемдік өркениеттер қатарына қосылды. Оның ең жоғарғы өрлеу сәті Кеңес дәуіріне сәйкес келді.
Қазіргі кезеңде Ресейдің өркениеттік қуаты едәуір әлсіреді. Бұл құбылыс бірқатар ішкі және сыртқы себептермен байланысты, олардың кейбірі бұған дейін айтылған. Соның салдарынан ел даму үшін аса маңызды салаларда — әсіресе өндірістік және ақпараттық технологиялар бағытында — сыртқы тәуелділікке түсті. Ал бұл технологиялар қазіргі заманның өндірістік үрдістері мен қоғамдағы адамдардың жалпы әл-ауқатына тікелей ықпал етеді. Мұндай жағдайда қауіпсіздік мәселесі ерекше өзектілікке ие болды — тек жеке тұлғалар үшін ғана емес, бүкіл мемлекет үшін де. Халықаралық ахуал күрделеніп, шиеленіскен сипат алды. Қарым-қатынастар барған сайын тұрақсыз әрі алдын ала болжауға келмейтін күйге түсті.
Қорытынды келе, «Ұлы Лимитроф» тұжырымдамасына тағы бір мәрте қысқаша тоқталайық. Бұған дейін айтқанымыздай, Ресеймен бірге оның үш шекаралас елі — Украина, Беларусь және Қазақстан — Лимитрофтың «орыс жағалауын» құрайды. Бұл төрт мемлекет — біртұтас өркениеттік кеңістіктің негізі, яғни біз шартты түрде «ресейлік» деп атайтын өркениеттің тірек өзегі. Бұл өзек әрдайым болған: патшалық кезеңде де, Кеңес дәуірінде де, бүгінгі либералдық Ресей жағдайында да бар. Ол — Ресей империясының да, Кеңес Одағының да, қазіргі Ресейдің де тартылыс орталығы болып келді. Егер біз ел аумағында мекендейтін байырғы халықтардың тарихи жерлерін біріктіретін Үлкен ел идеясына сүйенетін болсақ, онда осы өркениеттік өзекті сақтауға барынша ұмтылуымыз керек. Бұл — қасиетті шек.
Оның маңызы тек өзіне ғана емес. Одан алыстаған елдер үшін де, бағытын өзгертуге дайын тұрған флюгер-мемлекеттер үшін де ол шешуші рөл атқарады. Ал ең бастысы — дәл осы өзекке кіретін елдер үшін оның маңызы еселеніп арта түседі.
Сондықтан өркениеттік өзектің тұтастығы – талқылауға жатпайтын мәселе. Тек ерекше тарихи немесе геосаяси жағдайларға байланысты, оның құрамындағы кейбір шекаралық аймақтар ғана ішінара қарастырылуы мүмкін. Бұл ретте әңгіме өркениеттік негізге тікелей әсер етпейтін өңірлер туралы болып отыр — мысалы, Батыс Украина, Оңтүстік Қазақстан, Батыс Беларусь немесе Ресейдің қиыр шығысындағы жекелеген оқшау аумақтар. Сонымен қатар, Ресеймен шектесетін шағын ұлттық құрылымдар мен аумақтары аз этникалық топтар өркениеттік өзекпен тарихи тұрғыда табиғи түрде кірігіп кетті. Бұлардың қатарына Абхазия, Приднестровье, Оңтүстік Осетия және тіпті Украина аумағы арқылы өзекпен шектесетін шағын Гагаузияны да жатқызуға болады. Бұл қатарда ерекше орын алатын — Қырым Республикасы. Ол тек тарихи орнына оралып қана қоймай, Ресей Федерациясының құрамына еніп, ресейлік өркениеттік өзектің ажырамас бөлігіне айналды. Ал қайғылы тағдыр Қарабақта орын алды. Өркениеттік өзекпен тікелей аумақтық байланысы болмағандықтан, оның тағдырына әсер ете алмады. Әзербайжан мен Армения тарапынан өркениеттік кеңістіктен тыс қабылданған шешімдер 2024 жылы көп азап көрген Қарабақтың тарихи сахнадан кетуіне алып келді.
Осы тұрғыдан алғанда, Лимитроф «аралық кеңістігінде» қалған елдердің жағдайы ерекше назар аударарлық. Бұл мемлекеттер өз тағдырын сыртқы ықпалсыз, «аға бауырдың» еркінен тыс, дербес шешуге тарихи мүмкіндік алды. Олар бұл мүмкіндікті толық пайдаланды: кейбірі, айтқанымыздай, мүлде алыстап кетті, ал енді біреулері — бағытын анықтай алмай, «флюгерге» айналды, яғни сыртқы саяси басымдықтарын нақты белгілей алмады. Енді осы соңғы топқа тоқтала кетейік. Осы аралық кеңістікте қалып қойған елдердің қатарында посткеңестік республикалардың басым бөлігі бар: Әзербайжан, Армения, Грузия, Өзбекстан, Қырғызстан және Тәжікстан. Түрікменстан бейтарап мемлекет мәртебесін жариялады. КСРО-ның ыдырауы аталған елдердің ешқайсысына — ең алдымен экономикалық және әлеуметтік жағынан — нақты пайда әкеле қоймады. Ал олар үміт артқан «бай демеушілер» сенімді ақтамаған соң, бұл мемлекеттер қайтадан Ресейге бет бұрды. Бірақ бұл жолы ашық түрде — оны сарқылмас табиғи ресурс көзі ретінде қабылдап.
Ресейдің табиғи байлықтарына, яғни бүкіл ресейлік өркениеттің ортақ қазынасына жол ашатын кілт ретінде бұл мемлекеттер “ұлттық диаспораларды” пайдалануды жөн көрді. Бұл диаспора өкілдері – ұйымдасқан түрде, сана-сезім және жеке мүдде деңгейінде – Ресей аумағында табыс табудың тиімді жолы ретінде көлеңкелі экономика мен этностық сипаттағы қылмыстық құрылымдарды белсенді түрде өрістете бастады. Бұл тәсіл өз нәтижесін жылдам берді: КСРО құлаған соңғы он жыл ішінде Ресей аумағын ерекше сөйлеу мәнері мен жүріс-тұрысымен танылатын, Закавказьеден шыққан миллиардерлер мен “заңды ұрылар” қаптап кетті. Осы процесте диаспоралар белгілі бір салаға бейімделе бастағаны байқалды: мысалы, армяндар негізінен бизнес пен қаржы саласында алға шықса, грузиндер – “заңмен сыйланған қылмыстық бедел иелерінің” саны бойынша көш бастады. Ал әзербайжандар екі бағытта да – кәсіпкерлік пен ұйымдасқан қылмыста – бірдей белсенділік танытты. Әсіресе, әзербайжан диаспорасы өзгелерден бір ерекшелігімен ерекшеленді: армяндар мен грузиндер көбіне ірі қалаларға шоғырланса, әзербайжандар провинциялық аймақтарда да белсенді жұмыс істей алды. Бұл олардың ықпалын кеңейтіп, табысын да еселеп арттырды.
Жоғарыда айтылған жайттар – жай ғана кеңестік кезеңнен қалған Закавказье елдерінің өз бетінше әрекеті емес. Бұл – Ресейден аса ірі, мемлекеттік бюджетпен салыстыруға болатын көлемде ресурстар тартуға бағытталған қазіргі заманғы жүйелі үрдіс. Мұны Өзбекстанның тәжірибесі дәлелдейді. Ашық деректерге сәйкес, қазір ол Ресейдегі өз диаспорасын заңдастыру бағытында белсенді жұмыс жүргізіп жатыр.
Осыдан кейін Қырғызстан мен Тәжікстан да өз диаспораларын Мәскеуде ұйымдастыра бастайды деген болжам бар. Бұған күмән жоқ.
Өз мүддесіне сай тиімді ұйымдастырылған «ұлттық диаспоралар» қазірдің өзінде этносаралық қатынастардағы ресми әрі беделді факторға айналды. Оларды Мәскеу де, жаңа басымдықтарын әлі айқындамаған бұрынғы одақтас республикалар да қолдап отыр. Алайда бұл механизм біржақты жұмыс істеп жатқан жоқ па? Яғни, Ресейдегі сыбайлас жемқорлық пен қылмыстың артуына жол ашып, өзге жақтан ешқандай қайтарым бермей отыр ма? Осындай жағдайда Ресей әлі де империялық сипаттағы мемлекет ретінде қала алды ма деген сұрақ туындайды.
Қалай дегенде де, Ресей ұлттық мемлекетке ұқсамайды. Бұл арада екіұдайлыққа орын жоқ.
