Өткен жылдың ақпан айында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев: «Үкіметтің негізгі міндеті – экономикалық өсімді халық табысының артуымен және азаматтардың өмір сүру сапасының жақсаруымен ұштастыру», – деп атап өткен болатын. Алайда сол жылдың қорытындысы бойынша Үкімет бұл міндетті толық орындай алмады. Жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) өсімі 6,5 пайызды құрағанымен, Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы деректеріне сәйкес, қазақстандықтардың нақты ақшалай табысы, керісінше, 2,3 пайызға төмендеген.
Дегенмен, сол кезеңде Үкіметтің, нақтырақ айтқанда, Ұлттық экономика министрлігі мен оның басшысы, Премьер-Министрдің орынбасары лауазымындағы Серік Жұманғариннің негізгі назары жаңа Салық кодексі жобасына ауғандықтан, халық табысының мәселесі екінші кезекке ысырылғандай болды. Ал биылғы жыл электоралдық кезеңге тұспа-тұс келіп отыр. Осыған байланысты жыл басталғалы жарты жыл өтпей жатып-ақ Ұлттық экономика министрлігі аталған «негізгі міндетке» ғылыми тұрғыдан ден қоя бастады. Министрлікке қарасты Экономикалық зерттеулер институты министрлік жанындағы Сарапшылық кеңеске экономикалық өсім мен халықтың нақты табыстары арасындағы өзара байланысты талдаған зерттеуін ұсынды. Зерттеу нәтижесінде қазақстандықтардың табысының шамамен үштен екісі жалдамалы еңбек есебінен қалыптасатыны көрсетілген. Яғни халық табысының негізгі көзі жалақы екені тағы бір мәрте расталды.
Дегенмен, экономиканың өсуі жағдайында еңбекақының неліктен төмендеп бара жатқаны әрі оның неге соншалықты мардымсыз деңгейде қалып отырғаны туралы мәселені біз бұған дейін де көтерген болатынбыз.
Ал жуырда «Қазақстанда еңбек саласында эволюция жүріп жатыр ма, әлде құқықсыздықтың тоқырауы байқала ма?» деген сауалға да назар аудардық.
Сарапшылар кеңесі халықтың табысын арттырудың таяудағы төрт жылға арналған кешенді жоспарының жобасын егжей-тегжейлі қарастырды. Ұсынылған құжат ауқымды әрі жүйелі сипатқа ие: ол алты негізгі бағыт бойынша 58 іс-шараны қамтиды. Атап айтқанда: жалақыны өсіру және сапалы жұмыс орындарын құру; адами капиталды дамыту және жұмыспен қамтуды арттыру; инфляцияны төмендету және нақты табыстың өсуі; салықтық және әлеуметтік шаралар; халықтың борыштық жүктемесін азайту және қаржылық тұрақтылығын арттыру.
Отырысты қорытындылай келе, Министр әрі Премьер-министрдің орынбасары Серік Жұманғарин сарапшылардың барлық ұсыныстары мұқият қаралатынын және Сарапшылар кеңесінің алдағы отырыстарында жаңа бастамаларды күтетінін атап өтті.
Олай болса, біз өзімізді мазалаған сауалдарды бұған дейін де жолдағанбыз, ал бүгінде соған негіз ретінде нақты бір ұсынысты алға тартқымыз келеді: ол — қалыптасқан жағдайға шынайы көзбен қарау.
Бұл арада әңгіме Ұлттық экономика министрінің өзі бұған дейін мәлімдеген және Сарапшылар кеңесінің отырысында сарапшылардың бірі тағы да алға тартқан: «Қазақстанның ЖІӨ құрылымындағы еңбекақы қорының үлесі шамамен 32%-ды құрайды, ал дамыған елдерде бұл көрсеткіш 50–60%-ға жетеді» деген жартылай шындық туралы болып отырған жоқ. Қазақстандық мамандар есептеген осы 32 пайыздың өзі қалыпты деңгейден едәуір төмен болғанына қарамастан, елдегі нақты жағдайдың тек бір бөлігін ғана көрсетеді.
Міне, қараңыз, осы жылдың қаңтар-наурыз айларындағы дайын статистикалық мәліметтер бойынша, ЖІӨ 34 562 млрд теңгені құрады, ал БЖЗҚ есептілігіне сәйкес 676 млрд теңге міндетті зейнетақы жарнасы түскен. Ал іс жүзінде 10%-дық зейнетақы аударымдары — барлық есептелген жалақыдан бухгалтерияларда ең бірінші кезекте автоматты түрде ұсталатын қаржы. Қорыта айтқанда, ЖІӨ құрылымындағы дәл осы ресми еңбекке ақы төлеудің үлесі: 676×10÷34562×100=19,6%.
Немесе өткен жылдың толық қорытындысы бойынша ауқымдырақ мәліметтерді алсақ: ЖІӨ 159 528 млрд теңгені, ал міндетті зейнетақы жарнасы (ондық үлес) 2 674 млрд теңгені құрады, нәтижесінде еңбектің ресми үлесі 16,8%-ға тең болды.
Яғни, бұл арада статистика мамандары өз әдістемелерімен есептеп шығаратын жалдамалы қызметкерлердің барлық табысы емес, дәл осы заңды еңбекақы туралы сөз болып отыр. Бұл — бухгалтерия мен салық есебінен өтетін, еңбек өтілі ретінде есептелетін, медициналық және өзге де сақтандыру түрлері анықталатын ресми табыс. Бізде, Қазақстанда, осы заңды табыстың үлесі «қалыпты» экономикалармен салыстырғанда екі есе емес, екі есенің өзінен екі есе аз болып шығады.
Бұл жерде мәселе тек осымен шектелмейді. Бұған, бір жағынан, үкіметтің қызметкерлер мен жұмыс берушілерді заңды еңбекақы төлеу тетіктерінен жалтарып, есеп айырысуды қолма-қол ақшаға және көлеңкелі айналымға көшіруге итермелейтіндей көрінетін «ынталандырушы» саясаты әсер етеді. Екінші жағынан, мәселе экономиканың жалпы сипатына да байланысты. «Тәуелсіз» әрі «көпвекторлы» Қазақстан экономикасының құрылымы, яғни ЖІӨ-нің қалыптасу моделі, онда еңбек үлесінің жоғары болуын бастапқыдан көздемейді.
Егер экономика министрлігі шынайы жағдайды мойындаса, еліміздің іс жүзіндегі неоколониялық сипаттағы экономикалық ахуалынан шығу жолдарын сарапшылар деңгейінде талқылауға мүмкіндік туар еді.
Ал шындыққа тура қарамау бұрынғыдай алты бағыт бойынша белгіленген 58 тармақты нәтижесіз көбейтумен шектелуге әкелуі мүмкін. Әсіресе қазіргі электоралдық жылы Үкіметке түсетін қысым күшейе түспесе.
