Осыдан небәрі бір ай бұрын Eurasia24 ресми дереккөздерге сілтеме жасай отырып, елдегі ауқымды медициналық мекемелер желісін дәрігерлермен және мейіргерлермен қамтамасыз ету мәселелері туралы жазған еді. Ол кезде шамамен 4-5 мың медицина қызметкері жетіспейтіні айтылған болатын. Алайда бұл мәліметтер шындыққа толық сәйкес келмегені белгілі болды. Оның үстіне, айырмашылық аз емес, айтарлықтай үлкен болып шықты. Жуырда Денсаулық сақтау министрлігінде өткен саланы кадрлық қамтамасыз ету мәселесіне арналған кеңесте дәрігерлер тапшылығы 23 161 штаттық бірлікті, ал орта буындағы медицина қызметкерлерінің жетіспеушілігі 22 649 штаттық бірлікті құрайтыны жарияланды. Бұл республикадағы штаттық санға шаққанда, 21,1 пайыз және 10,7 пайызды құрайды. Мұндай ахуал елеулі проблемаға айналып отыр. Өйткені саланы кадр тапшылығынан құтқаруға бірнеше жоғары оқу орнының үздіксіз маман даярлауы да, Президент тапсырмасымен енгізілген медицина қызметкерлерін әлеуметтік қолдау шаралары да әзірге жеткілікті нәтиже бермей отыр.
Біз Денсаулық сақтау министрлігінің ресурстарды басқару жүйесін енгізу қорытындылары туралы соңғы мәлімдемесіне арнайы назар аударғымыз келеді. Өйткені дәл осы жүйе медицина саласындағы кадр тапшылығының нақты көлемін айқындап берді.
«Денсаулық сақтау министрі Ақмарал Әлназарова бір ай ішінде СУР 2.0 ақпараттық жүйесіндегі (ресурстарды басқару жүйесі) деректерді өзектендіру жұмыстарын аяқтауды тапсырды. Бұл медициналық кадрлармен қамтамасыз етілу деңгейінің объективті көрінісін қалыптастырып, кадрлық жоспарлаудың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Министрліктің мәліметінше, 2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша еліміздің денсаулық сақтау жүйесінде 276 мыңнан астам медицина қызметкері еңбек етеді. Оның ішінде 86,5 мыңға жуығы – дәрігерлер, ал 189,5 мыңы – орта буындағы медицина қызметкерлері. Сонымен қатар, дәрігерлік кадрлар тапшылығы ресми түрде 23 161 штаттық бірлікті, ал орта буындағы медицина қызметкерлерінің жетіспеушілігі 22 649 штаттық бірлікті құрайды. СУР 2.0 ақпараттық жүйесін енгізу нәтижесінде медициналық ұйымдардың нақты қажеттілігі бұған дейінгі бағалаудан жоғары екені анықталды. Атап айтқанда, дәрігерлер бойынша 23 161, ал орта буындағы медицина қызметкерлері бойынша 22 649 бос жұмыс орны бар», – деп Денсаулық сақтау министрлігі хабарлады.
ӘЛЕУМЕТТІК ҚОЛДАУ МАМАНДАРДЫ ТАРТУҒА ЫҚПАЛ ЕТПЕЙ ОТЫР
Айта кетерлігі, жоғары оқу орындарын тәмамдаған мамандар санының артуына қарамастан, дәрігерлер мен орта буындағы медицина қызметкерлерінің тапшылығы жылдан жылға күшейіп келеді. Қазір еліміздің жоғары оқу орындары жыл сайын 10 мыңнан астам жас медицина маманын даярлап шығарады. Мемлекет олардың білім алуына қомақты қаржы бөліп, мыңдаған грант ұсынып, әлеуметтік қолдау шараларына да ауқымды қаражат бағыттап отыр.
«2025 жылы ауылдық жерлерде аса тапшы мамандықтар бойынша жұмысқа орналасқан дәрігерлерге көрсетілетін әлеуметтік қолдау көлемі екі есе ұлғайтылып, 2,2 млрд теңгеден 4,5 млрд теңгеге дейін жеткізілді. Бұдан бөлек, республикалық және жергілікті бюджеттер есебінен шамамен 24 мың медицина қызметкері біліктілігін арттыру курстарынан өтті», – деп 2026 жылғы сәуірде Денсаулық сақтау министрлігі хабарлаған болатын.
Ал шалғай елді мекендерге жұмысқа барған медицина қызметкерлеріне мемлекет ұсынатын барлық жеңілдіктер мен қолдау шараларының тізімі мынадай:
- аудан орталықтарында тұрғын үй сатып алу немесе салу үшін 2 500 АЕК көлемінде (2026 жылы – 10,8 млн теңге), ал ауылдық елді мекендерде 2 000 АЕК көлемінде (8,6 млн теңге) бюджеттік несие беру;
- 100 АЕК мөлшерінде (2026 жылы – 432,5 мың теңге) көтерме жәрдемақы төлеу;
- ауылдық жерде еңбек ететін медицина қызметкерлерінің балаларына балабақшалардан орын беруде басымдық ұсыну;
- қызметтік міндетін атқару кезінде қаза тапқан немесе мүгедектік алған медицина қызметкерлерінің балаларын жоғары оқу орындарына конкурстан тыс қабылдау;
- әскери қызметті алған медициналық мамандығы бойынша өткеру мүмкіндігін беру немесе әскерге шақыруды кейінге қалдыру;
- көлік шығындарын өтеу;
жергілікті мәслихаттардың шешімі бойынша жергілікті атқарушы органдар тарапынан қосымша субсидиялар беру, оның ішінде байланыс қызметтеріне ақы төлеу, жалдау ақысы мен коммуналдық төлемдердің бір бөлігін субсидиялау.
Бір қызығы, Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, 2025 жылы 727 дәрігер қызметтік тұрғын үймен қамтамасыз етілген. Тағы 1 717 медицина қызметкеріне көтерме жәрдемақы төленген, ал коммуналдық шығындарды өтеу және өзге де жеңілдіктер 2 100 дәрігерге берілген, олардың 1 005-і ауылдық жерлерге барған мамандар. Неліктен тұрғын үй тек 727 медицина қызметкеріне беріліп, ауылдық жерлерге жұмысқа барған барлық мамандарды қамтымағанын түсіндіру қиын.
Коммуналдық төлемдерге қатысты да осындай жағдай қалыптасқан. Сірә, әлеуметтік қолдаудың барлық түріне бірдей сұраныс болмаған немесе олар барлық үміткерге бірдей ұсынылмаған.
Бәлкім, дәл осы жайт қалыптасқан парадоксты түсіндіретін шығар: диплом алған дәрігерлердің саны артып жатқанымен, пациенттерді емдейтін мамандар әлі де тапшы.
Айтпақшы, ресурстарды басқару жүйесін енгізу туралы хабарламада Денсаулық сақтау министрлігінің өзі елімізде медицина қызметкерлерін мемлекеттік қолдау бағытында қабылданған шаралардың барлық өңірде бірдей белсенді жүзеге асырылмай отырғанын мойындайды.
Бәлкім, мәселенің түйіні де осында шығар: жоғары оқу орындарын бітірген дәрігерлердің қатары толығып жатқанымен, науқастарды емдейтін маман тапшылығы әлі де жойылған жоқ.
«Талдау нәтижелері мұндай шаралардың тиімділігі медициналық ұйымдардың кадрмен қамтамасыз етілуіне тікелей әсер ететінін көрсетті. 2025 жылы әлеуметтік қолдаудың түрлі түрлерімен 1 760 дәрігер қамтылды, бұл 2024 жылғы көрсеткіштен екі еседен астам жоғары. Олардың мыңнан астамы ауылдық жерлерде еңбек етеді. Сонымен қатар, қолдау шаралары жеткілікті деңгейде жүзеге асырылмай отырған бірқатар өңірде дәрігерлер тапшылығының арту үрдісі сақталуда».
Бұл жаңалық емес. Өйткені 2026 жылдың қаңтарында Мәжіліс депутаты Гүлдара Нұрым маңызды мемлекеттік бастаманың іс жүзінде қалай тежеліп отырғанын егжей-тегжейлі баяндаған болатын.
«Қажетті шаралар көзделген, қаражат бөлінуі тиіс. Алайда жергілікті атқарушы органдардың сылбыр жұмысы салдарынан жас мамандар өздеріне уәде етілген қолдауға қол жеткізе алмай отыр. Мәселенің мәні де түсінікті: не біз жас дәрігерлерді ауылдарда тұрақтандырамыз, не жергілікті жерлердегі бюрократиялық кедергілер мемлекеттік шешімдердің тиімділігін төмендетіп, өңірлердің болашағына кері әсер етеді», – деді депутат.
ҚАЛАМАСАҢДАР ДА КӨНДІРЕМІЗ
Ауылдық жерлердегі дәрігер тапшылығының себебі тек төлемдердің кешіктірілуімен шектелмейді. Мәселенің түп-тамыры шалғай елді мекендерде өмір сүру мен кәсіби дамуға қажетті мүмкіндіктердің жүйелі түрде жеткіліксіз болуында жатыр.
Он жылға жуық күрделі оқу бағдарламасынан өткен жас маман үшін алыс ауданға жолдама алу көбіне кәсіби және әлеуметтік тұрғыдан оқшауланумен тең қабылданады. Ауылдық жерлердегі инфрақұрылымның дамымауы, интернеттің сапасыздығы мен болашаққа деген мүмкіндіктердің шектеулілігі жас қазақстандық мамандарға сенім ұялата қоймайды.
Алайда бұл мәселеге қатысты да мемлекет өз шешімін ұсынған. 2026 жылы өңірлерге бөлу жөніндегі комиссиялар жоғары оқу орындарын бітірген 8 495 түлекті міндетті жұмысқа орналастыру мәселесін қарайды. Сонымен қатар мемлекет олардың белгіленген мерзімді өтеуін бақылауды күшейтіп отыр.
Алайда мамандарды тек айыппұл, міндеттемелермен қорқытып ұстап тұру мүмкін емес. Заңмен белгіленген мерзім аяқталған күні-ақ олар кетіп қалуы ықтимал. Ал елді мекен тағы да дәрігерсіз қалады. Содан кейін Денсаулық сақтау министрлігі сол жерге кезекті міндетті өтеушіні жіберуге мәжбүр болады.
Осылайша, кадр тапшылығының тағы бір салдарына келіп тірелеміз. Ол халық денсаулығы көрсеткіштерінің нашарлауына және тегін медициналық көмектің қолжетімділігінің күрт төмендеуіне тікелей әсер етіп отыр.
Ұлттық статистика бюросы жүргізген зерттеу нәтижелері 2025 жылы сауалнамаға қатысқан респонденттердің 13 пайызы медициналық көмекке жүгіне алмағанын көрсетті.
«Тәуекел тобына кіретін респонденттердің 29,3 пайызы мұны ауруханалардағы ұзын-сонар кезекпен байланыстырған. Төрт жыл ішінде осындай пікірдегі азаматтардың үлесі 10,5 пайыздық тармаққа артқан. Сауалнамаға қатысушылардың шамамен төрттен бірі қажетті маманның жоқтығынан медициналық мекемелерге бармайтынын айтқан. Респонденттердің 23 пайызға жуығы Қазақстандағы дәрі-дәрмектің қымбаттығына шағымданса, тағы шамамен 20 пайызы ақылы медициналық қызметтердің бағасы жоғары екенін атап өткен», – деп хабарлайды Ranking.kz.
Бұдан бөлек, кадр тапшылығы қазақстандық қоғамдағы әлеуметтік теңсіздіктің тереңдігін де айқын көрсетті. Сапалы медициналық көмекке қол жеткізу барған сайын адамның қаржылық мүмкіндігіне тәуелді бола бастады. 2025 жылы табысы төмен отбасылардың небәрі 24 пайызы ғана мемлекеттік ауруханалардағы медициналық қызметтердің қолжетімділігіне толық қанағаттанған. Ал ауқатты азаматтар арасында бұл көрсеткіш 63,3 пайызды құрады. Қаржылық мүмкіндігі жоғары қазақстандықтар кезек пен дәрігер тапшылығы жоқ ақылы медицина қызметтеріне жүгініп, мемлекеттік жүйеден біртіндеп бас тартып отыр.
МӘСЕЛЕ ДЕ БЕЛГІЛІ, ШЕШІМ ДЕ БАР
Астанада қазақстандық денсаулық сақтау жүйесінің қандай күрделі жағдайда тұрғанын түсінетін ортақ көзқарастың қалыптасқаны көңілге қонымды. Әйтпесе, 2026 жылдың наурызында Медициналық көмектің сапасын басқару жүйесін 2030 жылға дейін жетілдіру жөніндегі кешенді жоспар қабылданбас еді. Құжатты әзірлеушілер пациенттер үшін тәуекелдерді азайтуға кедергі келтіретін жүйелі шектеулердің бар екенін ашық мойындайды. Жоспарда Ұлттық сапа институтын құру, сондай-ақ үш деңгейлі бақылау жүйесін енгізу көзделген. Рас, мұның бәрі 2027 жылдан кейін жүзеге асырылмақ. Нақты мақсатты көрсеткіштер де белгіленген. Алайда әзірге денсаулық сақтау саласындағы кадр тапшылығын еңсеруге бағытталған нақты әрі пәрменді шаралар байқалмайды.
Денсаулық сақтау министрлігінің кадр жетіспеушілігі мәселесін мойындауы – құптарлық жайт. Дәрігерлерді, қажет болған жағдайда мәжбүрлеу тетіктерін пайдалана отырып, ауылдық жерлерге жіберу бастамасының нәтижесі күмәнді болғанымен, ол кем дегенде дәрігерлерге деген шұғыл сұранысты уақытша өтеуге мүмкіндік береді. Ал дәрігерлерге арналған әлеуметтік қолдау пакеттерін ынта-жігерсіз жүзеге асырып отырған әкімдіктерге қатысты не істеу керек? Бұл мәселеге Денсаулық сақтау министрлігінің де, депутаттардың да бірнеше жылдан бері наразылығы бар. Соған қарамастан, мемлекет қандай да бір себептермен бұл функцияны өңірлік билік органдарынан алуға асығар емес.
