Қазақстандағы вольфрам өндіру жобасының 70 пайыздық үлесін америкалық инвесторлардың сатып алуына қатысты ақпараттың АҚШ Конгресіне өтетін аралық сайлау кезеңімен тұспа-тұс кеңінен таралуы назар аудартады. Жобаға Дональд Трамптың ұлдарының «пассивті инвестор» ретінде қатысуы АҚШ президентінің саяси қарсыластарына аталған мәміледе сыбайлас жемқорлық тәуекелі болуы мүмкін деген пікір білдіруге қосымша негіз қалыптастыруы ықтимал.
Бір қарағанда, кен орнын игеру жобасының көлемі Трамптар әулетінің жалпы қаржылық мүмкіндігімен салыстырғанда аса ірі емес. Жобаның бастапқы кезеңіне шамамен 1,1 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция тарту көзделген. Алайда жобаның ерекшелігі оның АҚШ-тың бірқатар мемлекеттік институттарының елеулі қаржылық қолдауына ие болуында. Олардың қатарында АҚШ халықаралық даму жөніндегі қаржы корпорациясы (DFC), АҚШ Экспорт-импорт банкі (Exim Bank), сондай-ақ АҚШ Қорғаныс министрлігі бар.
Дональд Трамптың ұлдары – Дональд Трамп кіші мен Эрик Трамп жобаға Skyline Builders компаниясына салынған инвестициялар арқылы қатысады. Skyline компаниясы Cove Kaz Capital компаниясымен біріктірілгеннен кейін жаңа құрылымның Kaz Resources атауымен жұмыс істеуі жоспарланып отыр. Демек, әңгіме жер қойнауын пайдалану құқығын тікелей иелену туралы емес, жобаға қатысы бар компаниядағы АҚШ президентінің ұлдарының жанама үлесі туралы болып отыр.
Бұл істің саяси астары да жоқ емес. Себебі жоба Трамптың билігі тұсында қарқын алып қана қоймай, одан келетін негізгі пайда Президенттің ұлдарына тиесілі компаниялар мен АҚШ Сауда министрі Говард Латниктің жақындарына бұйырған.
Мұны қарапайым түрде былайша сипаттауға болады: АҚШ мемлекеті стратегиялық жобаға жеңілдетілген қаржыландыру бөледі. Мемлекеттік қолдаудың нәтижесінде жобаның және оған қатысатын компаниялардың нарықтық құны өседі. Ал инвесторлар қатарында АҚШ президентінің жақын туыстары да бар.
Осы жағдай АҚШ Конгресіне сайлау қарсаңында бірқатар сауалдың туындауына негіз болды. Соның бірі – мемлекет қолдаған жобадан президент отбасы пайда көрген жоқ па деген мәселе. Егер президент немесе оның әкімшілігі қабылдаған шешімдер жақын туыстарының материалдық мүддесіне қызмет етсе, мұндай жағдай мүдделер қақтығысы ретінде бағалануы мүмкін. Ал демократтар жобаға көрсетілген мемлекеттік қолдау президент отбасының жеке мүддесімен байланысты болғанын дәлелдей алса, онда билік өкілеттіктерін отбасы мүддесіне пайдалануға қатысты күмәннің күшеюі ықтимал.
Осыған байланысты бұл тақырып АҚШ Конгресіне сайлау науқаны басталар қарсаңында батыстық бұқаралық ақпарат құралдарының назарын аударды. Әсіресе демократтарға жақын басылымдар бұл мәселеге кеңінен тоқталуда. Сенатор-демократ Джон Оссофф Трамптың ұлдарының жобаға қатысуын мемлекеттік қолдау мәселесімен тікелей байланыстырса, әдетте Дональд Трампты қолдайтын New York Post басылымы отбасының шетелдегі бизнес жобаларын саяси тұрғыдан тәуекелі жоғары мәміле ретінде бағалады.
Сарапшылардың ойынша, бұл тақырыпқа қатысты саяси айыптаулардың қарқыны қыркүйек–қазан айларында артуы мүмкін. Өйткені дәл осы уақытта Конгреске сайлау науқаны шешуші кезеңіне өтеді.
Егер осы уақытқа дейін Конгрессте тергеу басталып, АҚШ Экспорт-импорт банкі мен АҚШ Халықаралық даму жөніндегі қаржы корпорациясына қатысты құжаттар жарияланса немесе Ақ үйдің ықтимал рөлі туралы жаңа мәліметтер белгілі болса, бұл оқиға ақпарат құралдарындағы кезекті дау шеңберінен шығып, сайлауалды күн тәртібіндегі негізгі тақырыптардың біріне айналуы ықтимал. Мұндай жағдайда қоғамдық талқылаудың өзегіне сыбайлас жемқорлық, президент отбасының қаржылық мүддесі және билік өкілеттіктерін жеке мақсатқа пайдалану мәселелері шығуы мүмкін.
Демократтар бұл жағдайды президент отбасының жеке мүддесі мен мемлекеттік қолдау көрсетілетін жобалардың өзара байланысына қатысты мысал ретінде алға тартуы мүмкін. Әңгіме әкімшілік қолдау білдіріп отырған әрі бюджет қаражаты тартылуы ықтимал жобаға президенттің отбасы мүшелерінің де қатысы болуы жөнінде болып отыр. Осыған байланысты мемлекеттік қолдау президенттің балалары инвестиция салған жобаға не үшін бағытталды деген сауалдың қойылуы ықтимал.
Еске сала кетейік, 2024 жылы АҚШ президенті сайлауы кезінде Дональд Трамп Джо Байденді ұлы Хантер Байденнің Украинаның Burisma компаниясының қызметіне қатысы үшін бірнеше рет сынға алған еді. Алайда арада көп уақыт өтпей, Трамптың өзі де мазмұны жағынан осыған ұқсас жағдайға байланысты қоғамдық және саяси талқылаудың өзегіне айналды.
Максим Казначеев
