Телефон алаяқтарының қоңырауы күн санап үдеп барады. Қоңырау шалатындардың басым бөлігі орыстың оңтүстік диалектісінде сөйлейді, алайда арасында басқалары да кездеседі. Сондықтан Үкімет жастарды жұмыспен қамту мәселесіне бүгіннен бастап жүйелі түрде назар аударуы қажет. Өйткені еңбек нарығындағы жағдай қолайсыз қалыптасса, қылмыстық топтардың қатары мұндай әрекетке бейімі бар аз ғана адамдардың есебінен ғана емес, қалыпты жағдайда адал еңбекпен табыс табуды таңдайтын жастардың да есебінен толығуы мүмкін.
Телефон алаяқтарының күн сайынғы қоңырауы бүгінде көптеген азамат үшін қалыпты құбылысқа айналып барады. Бұл жағдайдың аз ғана уақыт ішінде қаншалықты өзгергенін аңғаруға болады. Бұрын алаяқтар айына бір рет, кейін аптасына бір-екі рет қана қоңырау шалатын еді.
Соңғы уақытта алаяқтар ең жиі қолданатын тәсілдердің қатарында «курьерлік жеткізу» және «электр есептегішті ауыстыру» сияқты сылтаулар бар. Сонымен қатар SIM-картаның қызмет мерзімін ұзарту, жеке кәсіпкердің жеке кабинетінде мәселе туындағаны, банк шотының «заңсыз бұзылғаны», біреудің сіздің атыңызға несие рәсімдеп жатқаны сияқты бұрыннан белгілі алаяқтық схемалар да әлі күнге дейін қолданылып келеді.
Қалыптасқан жағдай қазақстандықтардың дербес деректерінің сыртқа таралу ауқымы кеңейіп, алаяқтық орталықтардың саны артып отырғанын айғақтайды. Қылмыстық топтардың қызметіне психологтар тартылғаны байқалады, алайда олардың арасында сөйлеу мәнері жатық мамандар әлі де тапшы.
Еліміздегі екінші деңгейлі банктер де азаматтарды қауіпсіздік ережелерімен құлағдар етуге тырысуда. Мәселен, қызмет көрсету кезегін күту барысында арнайы экрандар арқылы қылмыскерлердің жиі қолданатын айла-шарғыларымен танысып, түрлі жағдайларда құқықтық әрі қаржылық тұрғыдан қалай әрекет ету қажеттігі туралы нұсқаулықтарды оқуға болады.
Несие рәсімдеуге ерікті түрде тыйым қою алаяқтықтан қорғанудың тиімді тетіктерінің бірі саналады. Алайда мұндай тетіктің де өз ерекшеліктері бар. Республика халқының несие жүктемесі жоғары болғандықтан, барлық азаматтың eGov.kz порталы арқылы бұл қызметті пайдалануына мүмкіндік бола бермейді. Бұдан бөлек, алаяқтардың ықпалына оңай берілетін адамдар да бар. Қылмыскерлер ондай азаматтарды несие рәсімдеуге қойылған тыйымды алып тастауға, кейін өз пайдасына қарыз рәсімдеуге көндіре алады.
Алаяқтардың жиі қоңырау шалуы тіпті салқынқанды адамның өзін қолайсыз сәтте алдап кету ықтималдығын арттырады. Өйткені қала тұрғындарының басым бөлігі жеткізу қызметтерін пайдаланады, ал көпшілігі тұрмыстық-коммуналдық сипаттағы мәселелермен де жиі бетпе-бет келеді. Адам қатты шаршаған немесе мазасыз күйде болған кезде, қылмыскерлер оның осал сәтін пайдаланып, материалдық шығын келтіруі мүмкін. Оның үстіне мұндай әрекеттер жәбірленушіге моральдық-психологиялық тұрғыдан да ауыр зардап әкеледі.
Алаяқтықтың жаңа түрлері интернет-сауда саласында да көбейіп келеді. Қылмыскерлер танымал интернет-дүкендердің жалған (фишингтік) сайттарын жасап, азаматтарды алдайды немесе өздерін белгілі бір тауардың сатушысы ретінде таныстырып, сенімге кіруге тырысады.
Үйінде пайдаланылғанымен, әлі де сұранысқа ие заттарды сататын жеке тұлғалар да алаяқтардың құрбанына айналып жатады. Яғни қылмыскерлер кейде өзін сатушы ретінде таныстырса, енді бірде белгілі бір тауарды сатып алушының кейпіне еніп, азаматтарды алдауда.
Қазір қылмыскерлердің нысанасына «цифрлық көшпенділер» деп аталатын мамандар да ілігіп отыр. Бағдарламалық өнімдерді әзірлеушілерге техникалық тапсырмалар ұсынылады, содан кейін алаяқтар түрлі айла-тәсілдерді пайдаланып, олардың цифрлық аккаунттары мен әртүрлі платформалардағы профильдерін иемденуге әрекет жасайды. Кейін бұл аккаунттарды заңды иелеріне қомақты ақша талап етіп қайтаруды ұсынады. Іс жүзінде адамдардың кәсіби қызметіне қажетті негізгі цифрлық құралдары тартып алынады да, оларды қайта пайдалану мүмкіндігі үшін өтемақы төлеуге мәжбүр болады.
Мәселен, көбіне егде жастағы адамдар гаджет арқылы қажетті қызметті пайдалануға көмектесуді сұрайды. Осыны пайдаланған қылмыскерлер олардың жеке деректерін заңсыз иемденудің түрлі жолдарын қолданады. Ал енді бір жағдайда азаматтарға сапалы фотосурет түсіріп беруді ұсынып, соны сылтау етіп жеке мәліметтеріне қол жеткізеді. Қысқасы, адамдардың ізгі ниеті мен өзгенің сөзіне сену қасиетін өз пайдасына пайдаланатын алаяқтық тәсілдер барған сайын күрделеніп барады.
Қазақстандықтарға қатысты алаяқтық деректерінің саны азаймай, керісінше, қарқынды өсіп келе жатқаны бұл қылмыстың әлі де жоғары табыс әкелетінін көрсетеді. Егер қылмыскерлердің әрекеті нәтиже бермей, қымбат жабдықтар мен кеңсе жалдау шығындарын ақтай алмайтын болса, мұндай қызметке деген қылмыстық қызығушылықтың өзі біртіндеп төмендер еді. Алайда әзірге мұндай үрдіс байқалмай отыр.
Қазір жаз мезгілі. Еңбек нарығына жоғары оқу орындарын биыл тәмамдаған түлектер де, жоғары білім алуды қаламайтын немесе оған мүмкіндігі жоқ, еңбек жолын бірден бастауға дайын жастар да шықты. Үкімет осы екі санаттағы жастарға да ең төменгі күнкөріс қажеттіліктерін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін жұмыс орындарын ұсынуы қажет. Өйткені мектеп пен жоғары оқу орны түлектеріне арналған бос жұмыс орындарындағы жалақы мөлшері экономикалық тұрғыдан жеткіліксіз. Мұндай табыспен адамның күн көруі іс жүзінде мүмкін емес.
Осындай жағдайда жастарға табыс табудың «баламалы жолдарын» қылмыстық орта ұсынуы мүмкін. Бұл тек қылмыстық ортаға тартумен шектелмей, адамның моральдық құндылықтарының құлдырауына және қоғаммен, мемлекетпен байланысының нашарлауына алып келеді. Сондықтан мұндай үрдістің алдын алу – мемлекеттің басты міндеттерінің бірі.
