Бұл пайымдаулар автордың Қазақстанның одан арғы стратегиялық даму бағыттарына қатысты жеке көзқарасын білдіреді және елде болып жатқан үдерістерге жан-жақты әрі түпкілікті баға беруді мақсат етпейді.
Тарих ешқашан бір ғана бағытпен дамымайды. Әрбір дәуір өзінен кейін өзіндік жетістіктер қалдырады. Бір ұрпақ мемлекетті қалыптастырады. Келесі ұрпақ оның институттарын нығайтады. Ал үшінші буынға мемлекеттік басқарудың жоғары сапасын қамтамасыз ету міндеті жүктеледі. Тарих – ұлттық жадтың негізі болса, Конституция – ел дамуының құқықтық тірегі.
Бүгінде Қазақстан дамудың жаңа кезеңіне қадам басты. Сондықтан келесі даму кезеңінің мазмұны қандай болуы тиіс деген заңды сұрақ туындайды. Осы тұрғыда стратегиялық ойлаудың маңызы арта түсуде. Алайда елдің стратегиялық болашағы өткен тарихтың өзімен немесе жекелеген реформалармен ғана айқындалмайды. Ол ең алдымен қоғам мен мемлекеттің әлемдегі өзгерістерді дер кезінде түсініп, бүгіннің өзінде қандай шешімдер қабылдау қажет екенін айқындай алу қабілетіне байланысты.
Соңғы жылдары жүзеге асырылған конституциялық өзгерістердің маңызы ерекше.
Өйткені олар елдің болашақ даму моделінің негізін бекітуге мүмкіндік береді. Алайда Конституциядағы ешбір норма өздігінен мемлекеттің дамуына кепіл бола алмайды. Ол тек құқықтық негізді қалыптастырады. Ал сол негіздің нақты мазмұны стратегиялық ойлау деңгейіне, мемлекеттік институттардың кәсібилігіне және мемлекеттің бүгінгі саяси күн тәртібінен әлдеқайда алыс көкжиекті көре білу қабілетіне байланысты.
Әрбір ұрпақ негізгі міндеттер айқындалды, даму бағыты таңдалды, ендігі қалғаны – сол жолмен жүйелі түрде алға жылжу деп есептейді. Алайда уақыт өте келе жағдай өзгереді де, мемлекет бұрынғыдай өзекті емес мәселелерге жауап іздеуді жалғастырып отырғаны байқалады. Дәл осындай кезеңдерде тарихтың жаңа беті ашылады.
Мемлекет үшін ең үлкен қауіп дағдарыстың өзі емес. Керісінше, дағдарыс көбіне жаңа шешімдер іздеуге итермелейді. Әлдеқайда қауіптісі – сырттай бәрі тұрақты әрі қолайлы көрінетін кезең. Өйткені дәл сондай уақытта қолданыстағы даму моделі әлі ұзақ уақыт бойы күткен нәтижесін береді деген жаңсақ түсінік қалыптасуы мүмкін.
Алайда тарихқа көз жүгіртсек, жағдайдың басқаша өрбіген мысалдары аз емес. Көптеген мемлекеттер қиын кезеңдерге тек қате шешімдердің салдарынан ғана тап болған жоқ. Көбіне олардың басты кемшілігі – әлем өзгеріп жатқан сәтте бұрынғы түсінікпен өмір сүріп, ескі тәсілмен әрекет ете беруінде еді.
Тарих ешбір мемлекетті кешегі жетістігі үшін жазаламайды. Бірақ уақыт өткен сайын сол жетістіктердің өзі жаңа жағдайда жеткіліксіз бола бастайды. Қазақстан тәуелсіздік жылдарында ауқымды жолдан өтті. Мемлекеттік институттар қалыптасты, нарықтық экономика орнықты, саяси тұрақтылық қамтамасыз етілді, еліміздің халықаралық беделі нығайды. Мұның бәрі қазіргі Қазақстан мемлекеттілігінің берік негізін қалады.
Ендігі міндет – осы негізге сүйене отырып, елдің алдағы стратегиялық даму бағытын айқындау. Ал бұл бағыттың қандай болуы керектігі оңай жауап бере салатын мәселе емес.
Көп жылдар бойы мемлекеттік саясаттың басты бағыты реформаларды жүзеге асыру болды. Осы кезеңде жаңа заңдар қабылданды, мемлекеттік бағдарламалар әзірленді, мемлекеттік органдардың құрылымы жаңартылды, ауқымды жобалар іске асырылды. Мұның бәрі белгілі бір мақсатқа бағытталды және өз кезеңінің талаптарына сай жүргізілді.
Алайда бүгінгі таңда қоғамдық талқылаулар көбіне жекелеген реформалардың төңірегінде өрбиді. Ал Қазақстанның жиырма немесе отыз жылдан кейін қандай мемлекет болуы тиіс деген ұзақ мерзімді стратегиялық көзқарас әлдеқайда сирек айтылатын болады.
Көбіне қоғамда реформалардың мазмұны мен нәтижесі талқыланады. Ал мемлекеттің ұзақ мерзімді болашағы мен даму бағытына қатысты стратегиялық пайымдаулар аз айтылады.
Бүгінде әңгіме реформалардың қажет екендігін дәлелдеуде емес. Оның қажеттілігіне ешкім күмән келтірмейді. Негізгі мәселе – жүргізіліп жатқан реформалардың бәрі ортақ ұзақ мерзімді мақсатқа бағына ма? Қабылданып жатқан шешімдердің түпкі межесі айқын ба? Әлде олардың әрқайсысы тек бүгінгі күннің мәселелерін шешуге ғана бағыттала ма? Мемлекетті күнделікті басқару мен оның стратегиялық дамуының ара-жігі дәл осы тұстан байқалады.
Қазіргі әлем бұрын-соңды болмаған қарқынмен өзгеріп келеді. Егер бұрын стратегиялық шешімдердің нәтижесі ондаған жылмен өлшенсе, бүгінде бірнеше жылдың өзі шешуші кезеңге айналды. Жасанды интеллект экономиканы ғана емес, мемлекеттік басқару жүйесін де түбегейлі өзгертуде, еңбек нарығының сипатын қайта қалыптастыруда. Жаңа технологиялардың қарқынды енгізілуі экономиканың құрылымын жаңартып жатыр. Адами капитал үшін бәсеке барған сайын күшейіп, геосаяси тұрақсыздық қалыпты құбылысқа айналуда. Осындай жағдайда әлемдегі өзгерістердің қарқыны кейде мемлекеттік шешімдердің қабылдану жылдамдығынан асып түседі.
Сондықтан XXI ғасырда мемлекеттің басты артықшылығы табиғи ресурстардың молдығымен немесе экономиканың көлемімен ғана өлшенбейді. Ең маңыздысы – өзгерістерге тез бейімделу, үздіксіз үйрену және уақыт талабына сай тиімді шешім қабылдай білу қабілеті.
Қазір мемлекеттер тек инвестиция тарту немесе технологиялық мүмкіндіктер арқылы ғана емес, басқару жүйесінің тұрақтылығы мен тиімділігі арқылы да бәсекеге түсуде. Дегенмен осы мәселеге қатысты маңызды бір сұрақ әлі де жеткілікті деңгейде талқыланып жүрген жоқ.
Мемлекеттің табыстылығы қандай өлшеммен бағалануы тиіс? Қабылданған бағдарламалардың санымен бе? Жүзеге асқан реформалардың көлемімен бе? Жекелеген экономикалық көрсеткіштердің өсуімен бе? Әлде мемлекеттік институттардың әлеуетін жүйелі түрде нығайтып, олардың тиімділігін арттыра алу қабілетімен бе?
Соңғы сұрақ алғашқы қарағанда тым жалпы болып көрінуі мүмкін. Алайда оның практикалық маңызы зор. Өйткені мемлекеттің ресурстарды қаншалықты тиімді пайдаланатынын, шешімдерді қабылдау сапасын, мемлекеттік институттардың орнықтылығын, азаматтардың мемлекетке деген сенім деңгейін және қоғамның болашаққа деген көзқарасын айқындайтын да – мемлекеттің басқару қабілеті.
Табысты мемлекеттердің даму тәжірибесін талдау ортақ заңдылықтарды байқауға мүмкіндік береді. Бүгінде Сингапурдың халықаралық деңгейде танылуы, Оңтүстік Кореяның жоғары беделге ие болуы және Эстонияның Еуропадағы цифрлық тұрғыдан дамыған мемлекеттердің бірі ретінде мойындалуы кездейсоқ емес. Бұл елдер тарихи тәжірибесін болашақ дамудың негізіне айналдыра білді. Олар білім беру, ғылым, технологиялық даму, кәсіби мемлекеттік басқару, тәуелсіз сот жүйесі, адал бәсекелестік және еңбек құндылықтарын мемлекеттік саясаттың ұзақ мерзімді басымдықтары ретінде қалыптастырды.
Бұл мемлекеттердің тарихи мұрасы сақталды. Алайда тарих олардың даму саясатының орнын басқан жоқ.
Мәдениеті, тарихи дамуы мен географиялық орналасуы әртүрлі болғанымен, бұл мемлекеттерді біріктіретін ортақ ерекшелік бар. Олар табиғи ресурстарға ғана емес, ең алдымен адами капиталды дамытуға басымдық берді. Соның нәтижесінде тарихи тәжірибе дамудың құралына айналды, бірақ оның баламасы болған жоқ.
Әрине, бұл Қазақстан басқа мемлекеттердің тәжірибесін сол күйінде қабылдауы тиіс дегенді білдірмейді. Әр елдің өзіндік даму жолы, ұлттық ерекшелігі, мәдениеті және қоғамдық құндылықтары бар. Дегенмен әлемдік тәжірибеде қалыптасқан үрдістер мен заңдылықтарды зерделеу маңызды.
Соңғы жылдары Қазақстан мемлекеттік басқарудың әртүрлі бағыттары бойынша реформаларды жүйелі түрде жүзеге асырып келеді. Алайда халықаралық тәжірибе реформалардың өзі тұрақты дамуға кепілдік бермейтінін көрсетеді. Кейбір жағдайларда өзгерістердің көп болуы мемлекеттің ұзақ мерзімді стратегиялық мақсатын тұтас күйінде қабылдауды қиындатуы мүмкін.
Әрбір қабылданған шешімнің өзіндік негіздемесі бар және ол өз мақсатына сай көрінеді. Алайда осындай шешімдер көбейген сайын маңызды бір мәселе алдыңғы қатарға шығады: олардың барлығы Қазақстанды қандай даму моделіне бастайды? Бұл сұрақтың мәні ерекше. Өйткені қабылданатын кез келген шешімнің бағыты мен сабақтастығы ең алдымен осыған байланысты.
Қазіргі мемлекеттік басқарудың басты ерекшеліктерінің бірі – күнделікті туындайтын міндеттердің стратегиялық мәселелерді кейінгі орынға ығыстыруы. Күн сайын жаңа міндеттер пайда болады, олардың әрқайсысы жедел әрекет етуді талап етеді. Соның нәтижесінде мемлекеттік басқару жүйесі ұзақ мерзімді мақсаттарға емес, ағымдағы мәселелерді шешуге көбірек ден қоятын сипатқа ие болады.
Алайда мемлекеттік басқару тек қалыптасқан жағдайға әрекет етумен шектелмеуі тиіс. Оның басты міндеттерінің бірі – елдің ұзақ мерзімді даму бағытын айқындау.
Стратегиялық басқарудың әкімшілік басқарудан негізгі айырмашылығы да осында.
Мұны үлкен кемені басқарып келе жатқан капитанның қызметімен салыстыруға болады. Ол күн сайын экипаж жұмысын ұйымдастырады, отын шығынын бақылайды, кеменің қозғалыс жылдамдығын реттейді, қолайсыз ауа райынан айналып өтеді. Мұның бәрі маңызды міндеттер. Бірақ егер капитан кеменің қай бағытқа бет алғанын ескерусіз қалдырса, оның күнделікті атқарып отырған жұмысы түпкі мақсатына қызмет етпей қалады.
Мемлекеттік басқару да осы қағидаға негізделеді. Ағымдағы міндеттерді тиімді орындау жеткіліксіз. Ең бастысы – олардың елді ұзақ мерзімді стратегиялық мақсаттарға жақындата ма, жоқ па, соны бағалай білу.
Бәлкім, Қазақстан бүгінде қоғамдық талқылаудың басымдықтарын қайта пайымдайтын кезеңге аяқ басты. Сондықтан назарды жекелеген реформаларға, кезекті құрылымдық өзгерістерге немесе жаңа бағдарламаларға ғана емес, мемлекеттің ұзақ мерзімді даму моделіне аудару маңызды.
Менің пайымдауымша, негізгі мәселе қабылданып жатқан шешімдердің мемлекеттік басқарудың кәсібилігін, институттардың орнықтылығын, ашықтығын және тиімді шешім қабылдау қабілетін қаншалықты күшейтетініне қатысты.
Сапалы мемлекет – қателікке жол бермейтін мемлекет емес. Қателесу кез келген басқару жүйесіне тән. Алайда сапалы мемлекеттің ерекшелігі – өз кемшіліктерін дер кезінде анықтай білуінде, одан қорытынды шығаруында, қажет болған жағдайда басқару тәсілдерін қайта қарауында және шешімдерді тек бүгінгі жағдайды емес, ұзақ мерзімді ұлттық мүддені ескере отырып қабылдауында. Сондықтан мемлекеттің сапасын кезекті реформаның нәтижесі ретінде қарастыру жеткіліксіз. Ол, ең алдымен, мемлекеттік басқару мәдениеті мен стратегиялық ойлау деңгейінің көрсеткіші.
Тарих әлі талай өзгерістерге куә болады. Жаңа технологиялар, жаңа экономикалық модельдер мен жаңа сын-қатерлер пайда болады. Алайда қандай жағдайда да табысқа жететін мемлекеттердің ортақ сипаты өзгермейді. Олар – мемлекеттік институттардың тиімділігін арттыра алатын, басқару сапасын үздіксіз жетілдіретін және қоғам алдындағы жауапкершілігін нығайта білетін мемлекеттер.
Бүгінде дәл осы өлшем Қазақстан үшін де айрықша мәнге ие бола бастады деуге негіз бар. Бұл бұрынғы даму бағытының қате болғанын білдірмейді. Керісінше, әрбір тарихи кезең мемлекетті дамытудың жаңа тәсілдері мен жаңа көзқарастарын талап етеді.
Кез келген мемлекет өзінің тарихи тәжірибесіне сүйенеді. Қазақстан үшін Ұлы дала өркениеті мен Алтын Орданың мұрасы – тарихи жадымыздың ажырамас бөлігі, ұлттық бірегейліктің маңызды негізі әрі ұлттық мақтаныштың қайнар көзі. Дегенмен тарих өзінің негізгі миссиясын болашақты пайымдауға бағдар берген кезде ғана толық атқарады. Ол болашақтың орнын алмастыруға емес, оны дұрыс түсінуге қызмет етуі тиіс.
Өткен дәуірлердің ешқайсысы жасанды интеллекттің дамуы, адами капитал үшін жаһандық бәсеке, технологиялық революция және әлемдік экономикадағы қарқынды өзгерістер сияқты бүгінгі сын-қатерлерге өздігінен жауап бере алмайды. Тарихи мұра қоғамға рухани серпін бере алады. Алайда мемлекеттің дамуы, ең алдымен, бүгін қабылданатын шешімдердің сапасы мен тиімділігіне байланысты.
Стратегиялық басқару өткенді эмоциямен қабылдау мен болашақты прагматикалық тұрғыдан бағалай білудің арасын ажырата алуды талап етеді. Мемлекеттік саясат өз тарихына құрмет пен қазіргі әлемдік үрдістерді байыпты бағалауды ұштастыра отырып, ең алдымен болашақ ұрпақтың мүддесіне негізделген шешімдер қабылданған жағдайда ғана тиімді бола алады.
Өткен – ұлттық тарихи жадтың негізі. Бүгінгі күн – жауапты шешімдер қабылдайтын кезең. Ал болашақ стратегиялық ойлау арқылы қалыптасады. Осындай сабақтастық тарихтың тәжірибе көзі ретіндегі маңызын сақтап, оның ұзақ мерзімді мемлекеттік стратегияның орнын алмастырмауына мүмкіндік береді.
Егер кеше мемлекетті қалыптастыру басты міндет болса, ертең оның сапасын жаңа деңгейге көтеру негізгі басымдықтардың біріне айналуы мүмкін. Меніңше, бұл – Қазақстанның келесі даму кезеңіндегі ең маңызды стратегиялық міндеттердің бірі.
Тарих Қазақстанға өзінің өткенін мақтан тұтуға негіз қалап берді. Бүгінгі кезең кәсіби шешімдер мен мемлекеттік басқарудағы кемелдікті талап етеді. Ал ертеңгі күн біздің буынның жаңа сын-қатерлерді дағдарысқа айналмай тұрып қаншалықты дер кезінде аңғарып, соған сәйкес әрекет ете алғанына өз бағасын береді. Бәлкім, мемлекеттің азаматтары мен келер ұрпақ алдындағы ең үлкен жауапкершілігі де осында шығар.
Әрбір ұрпақ өзінен бұрынғы буын қалыптастырған мемлекетті қабылдап алады әрі елдің болашақ даму бағытын айқындауға мүмкіндік алады. Сонымен бірге оның ертеңгі келбеті үшін де жауапкершілік жүктеледі. Егер бұл мүмкіндік тиімді пайдаланылмаса, келесі ұрпақ жекелеген кемшіліктерді ғана емес, жіберілген уақыттың салдарын да еңсеруге мәжбүр болады.
Болашақ ұрпақ біздің қызметімізге әлемдегі өзгерістерді дер кезінде танып, тек бүгінгі күннің ғана емес, келешектің талаптарына да жауап бере алатын мемлекет қалыптастыра алдық па деген өлшеммен баға береді. Сондықтан мұндай жауапкершілікті әрбір ұрпақ үшін ең маңызды сынақтардың бірі деуге болады.
Бүгінде Қазақстан дамудың жаңа кезеңіне қадам басты. Ендігі ілгерілеу өзгерістердің ауқымымен емес, олардың сапасымен айқындалатын болады. Әңгіме кезекті әкімшілік реформалар немесе жаңа саяси ұрандар туралы емес. Әңгіме мемлекеттік дамудың жаңа философиясын қалыптастыру туралы.
Мемлекеттің күші реформалардың жиі жүргізілуімен емес, басқару сапасын үздіксіз жетілдіре алу қабілетімен айқындалады. Меніңше, дәл осы міндет XXI ғасырдағы Қазақстанның негізгі стратегиялық басымдықтарының біріне айналуы тиіс.
Қоғам қайраткері
Еділ Мамытбеков
