Өткен аптада Премьер-Министр Олжас Бектенов Мемлекет басшысына биылғы қаңтар–маусым айларындағы елдің әлеуметтік-экономикалық даму қорытындылары туралы есеп ұсынды. Алайда баяндамадағы оң көрсеткіштердің тасасында Үкімет жария етуге асықпайтын бірқатар үрдістер қалып қойды. Сондықтан бұл есеп Премьер-Министрдің саяси қызметіндегі соңғы есептердің бірі болуы да ғажап емес…
Ең алдымен, 2026 жылдың алғашқы жартысында Үкіметтің бұрын-соңды болмаған қолайлы сыртқы экономикалық жағдайда жұмыс істегенін атап өткен жөн. АҚШ пен Израильдің Иранға жасаған шабуылдары әлемдік нарықта мұнай мен мұнай өнімдерінің бағасын барреліне 80–100 АҚШ долларына дейін көтерді. Қазақстан экспортының негізгі бөлігін құрайтын өзге де шикізат түрлерінің – табиғи газдың, астықтың, тыңайтқыштардың, асыл (алтын) және сирек жер металдарының бағасы да жоғары деңгейде сақталды. Мұндай жағдайда Үкімет үшін басты міндет экспортты ынталандырып, бюджет шығыстарын ұтымды басқару ғана болатын.
Алайда осы тұстан бастап бірқатар сұрақ туындайды. Премьер-Министрдің айтуынша, қаңтар–маусым айларының қорытындысы бойынша нақты ішкі жалпы өнімнің өсімі 4,1 пайызды құраған. Ал 2025 жылдың қорытындысында Қазақстан экономикасы едәуір жоғары қарқынмен өсіп, Халықаралық валюта қорының бағалауынша, өсім 6,5 пайыз болған. Демек, экономикалық өсімнің баяулауына не себеп болды? 2025 жылмен салыстырғандағы мұндай күрт бәсеңдеу, ең алдымен, Қазақстандағы мұнай өндіру көлемінің 8,4 пайызға қысқаруымен байланысты.
Мұндай көлемдегі қысқаруды қалыпты құбылыс деуге келмейді және оны Каспий құбыр консорциумы (КҚК) инфрақұрылымына жасалған шабуылдармен ғана түсіндіру жеткіліксіз. Оның үстіне Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2022 жылдың өзінде-ақ қазақстандық мұнайдың бір бөлігін Баку – Тбилиси – Жейхан бағыты арқылы тасымалдауға көшіруді жария түрде тапсырған болатын. Алайда арада төрт жыл өтсе де, бұл тапсырма орындалған жоқ. Сондықтан Үкімет пен ұлттық компаниялардың жауапты тұлғалары бұл жағдай үшін тікелей жауапкершілік арқалауы тиіс.
Алайда 2026 жылдың алғашқы жартысындағы басты мәселе – тіркелген экономикалық өсімнің халықтың әл-ауқатының артуына іс жүзінде ықпал етпеуі. Экономика 4,1 пайызға өскенімен, І тоқсанда халықтың нақты ақшалай табысы небәрі 0,1 пайызға ғана артты. Ал қаңтар айында бұл көрсеткіш жылдық мәнде 1,8 пайызға төмендегені тіркелген.
Жартыжылдық қорытындысы бойынша нақты табыстар формалды түрде теріс аймақтан шыққанымен, 0,1 пайыздық өсім халықтың сатып алу қабілетінің іс жүзінде өзгермегенін білдіреді. Сондықтан мұндай экономикалық өсімді қоғамның кең ауқымына пайдасын тигізетін инклюзивті өсім деп бағалау қиын. Бұл ретте Үкімет ұлттық табысты әлеуметтік тұрғыдан әлсіз топтардың мүддесіне сай әділ қайта бөлу міндетін толыққанды орындай алмай отыр.
Бұл үрдісті инфляция көрсеткіштері де растайды. Маусым айында инфляция 10,3 пайызға дейін баяулағанымен, бұл көрсеткіш Ұлттық банктің орта мерзімді мақсатты деңгейінен (5%) әлі де екі еседен астам жоғары болды. Бағаның өсу құрылымы да алаңдаушылық туғызады. Ет пен құс еті 17,6 пайызға, шұжық өнімдері 16,3 пайызға, жұмыртқа 15,3 пайызға, бензин 15,6 пайызға, тұрғын үйді жалдау ақысы 13,9 пайызға қымбаттады. Ал азық-түлікке жатпайтын тауарлар бойынша инфляция 11,7 пайызды құрады. Демек, Үкімет жалпы инфляция қарқынын белгілі бір деңгейде баяулатқанына қарамастан, халық ең көп тұтынатын азық-түлік пен коммуналдық қызметтер бағасының тұрақтылығын қамтамасыз ете алған жоқ.
Түптеп келгенде, қазіргі Үкімет экономикалық өсім, инфляцияны тежеу және халық табысының артуы арасындағы теңгерімді қамтамасыз ете алмады. Бұл – алғашқы жартыжылдықтағы ең елеулі жүйелі кемшіліктердің бірі.
Қалай болғанда да, Үкімет қыркүйек айында жаңа Парламент алдында өз өкілеттігін тоқтатады. Сондықтан министрлердің қазіргі сабырлы ұстанымын түсінуге болады: бүгінгі экономикалық қателіктердің салдарын еңсеру міндеті, сірә, келесі Үкіметтің еншісіне тиеді. Дегенмен Министрлер кабинетінің жұмысына қатысты кадрлық шешім қабылдау Мемлекет басшысының құзырында қала береді.
Максим Казначеев
