Динара Егеубаева мен экономист Рахымбек Әбдірахмановтың сұхбаты әлеуметтік желілерде қызу пікірталас тудырды. Әңгіме тақырыбы — Қазақстан экономикасының қазіргі жағдайы және қоғамдағы әлеуметтік теңсіздік.
Әбдірахмановтың келтірген ресми мәліметіне сүйенсек, бүгінде Қазақстанда небәрі 162 адам елдегі ұлттық байлықтың басым бөлігін иемденген. Сонымен қатар, елімізде 44 мың долларлық миллионер және бірнеше миллиардер бар. Ал халықтың көп бөлігі үшін ең жиі кездесетін (модальды) жалақы — 97 мың теңге шамасында ғана.
Eurasia24 бұл сұхбатты былай талдайды:
Бір жағынан, сұхбаттың өзі ерекше форматта өтті. Динара Егеубаева әңгімебасында өзінің кәсіби экономист емес екенін атап өтті, сұхбат барысында бұл анық байқалды. Ал оның сұхбаттасы — кәсіби экономист, әрі тәжірибелісарапшы Рахымбек Әбдірахманов. Сұхбаттың бастапқы сұрағы бірден назар аудартты: «Қазақстан — қауқарсыз мемлекет пе?» деген өткір мәселе қойылды.
Сұхбат мазмұны ашық, нақты әрі сабырлы баяндалғанымен, ондағы деректерелдегі экономиканың ауыр жағдайын көрсетеді. Нақты айтқанда: шикізатқа тәуелділік, офшорларға кететін қаржы, бай мен кедей арасындағы алшақтық жыл сайын күшейіп келеді. Әбдірахманов бұл мәселені бірінші рет көтеріп отырған жоқ. Бұған дейін де басқа білікті экономистер осыған ұқсас пікірлербілдірген.
Сонымен қатар, сұхбат барысында нақты ұсыныстар айтылды ма? — бұл бөлігі де назар аударарлық. Жаңалық жоқ деуге болады. Бірінші мәселе — жемқорлықпен күрес. Мұны қарапайым халықтан бастап, жоғары билікөкілдеріне дейін айтып келеді. Әбдірахманов бұл ретте белгілі экономист Қасымхан Қаппаровтың пікірін мысалға келтірді. Қаппаровтың бағалауынша, елімізде жыл сайын шамамен 10 миллиард доллар жемқорлықтың кесірінен қолды болады.
Тағы бір кеңінен тараған ұсыныс — жүйе басында отырған тұлғаның шешуші рөлі. Егер Мемлекет басшысы нақты әрі батыл қадамдарға барса, жағдай өзгеруі мүмкін деген ой қозғалды.
Бірақ бұл жолы сұхбатта ерекше басымдық алған — көптен бері әлеуметтік желілерде жиі айтылып жүрген сұрақ: «Олар мұны түсінбейді дейсіз бе?» «Олар» дегеніміз — билік басындағылар, үкімет мүшелері, әсіресе министрлер.
Шын мәнінде, түсінеді. Бәлкім, бәрі емес, бірақ қазіргі лауазымынан тысқалса, сол Динара Егеубаеваға Рахымбек Әбдірахманов сияқты түсіндіріп бере алатындар көп болар еді.
Бұл жерде басты мәселе жемқорлықтың өзінде емес. Қазақстанның қазіргі«ашық экономика» моделі елден миллиардтаған доллардың заңды түрде кетуіне мүмкіндік беріп отыр. Ұлттық банктің жариялаған төлем балансына сүйенсек, 2024 жылдың өзінде шетелге кеткен инвестициялық жәнеқаржылық кіріс көлемі 28,4 миллиард доллардан асқан. «Шетелдікинвесторлардың» арасында өз отандастарымыз да бар болуы мүмкін. Солсебепті елімізде долларлық миллионерлер мен миллиардерлер саны өсіпотыр.
Осыдан кейін тағы да сол сұрақ туындайды: «Олар мұны түсінбейді дейсіз бе?»
Әрине, түсінеді. Бірақ бұл — 90-жылдары Қазақстан қабылдаған «еркін нарық» қағидаттарының тікелей нәтижесі екенін ұмытуға болмайды. Сол кезеңде еліміз батыстық экономикалық модельді таңдауға мәжбүр болды. Бүгінгі жүйенің кемшіліктері — соның салдары.
Бұқараның наразылығы артып келе жатқаны түсінікті. Алайда қоғамның өзі жағдайдың түпкі себептерін толық түсінбейінше, жүйені өзгерту оңай болмайды.
Ең өзекті мәселе — әлемдік геосаяси жүйе қазір қарқынды өзгеріп жатыр. Қазақстан сол өзгерістерге ілесе ала ма? Әңгіме осында. Ендігі міндет — шикізаттық және компрадорлық саясаттан арылып, ұлттық мүддеге негізделген жаңа экономикалық модель қалыптастыру.
Ол үшін ашық қоғамдық диалог пен нақты іс-шаралар қажет.
