Қазан айы да аяқталуға жақын. Жылыту маусымы басталды, әзірге бәрі қалыпты. Алдағы уақытта да еш қиындық туындамаса екен дейміз.Дегенмен көңілге күдік ұялататын жайт бар. Елді жылумен қамтамасыз етуге тікелей ықпал ететін ұлттық энергетика жүйесіндегі қуат тапшылығы әлі жойылған жоқ.Биылғы қыста электр энергиясына сұраныстың ең жоғары деңгейі шамамен 18,2 ГВт болады деп күтілуде. Ал еліміздегі электр станциялары өндіре алатын ең жоғары қуат одан шамамен 800–1000 МВт-қа төмен. Мәселе Ресейден электр энергиясын импорттауға мәжбүр болып отырғанымызда ғана емес. Ең қауіптісі – энергетика жүйесінің резервтік қуатсыз жұмыс істеуі.Ал энергетика саласында нормативтік резервтің болуы аса маңызды. Жаздың әрбір аптап күнінде және қыстың әрбір кешінде энергетика жүйесін шекті жүктемемен жұмыс істеуге мәжбүрлеу жүрек талмасы қаупі төніп тұрған адамды күн сайын физикалық әрі психологиялық күйзеліске ұшыратумен бірдей.Шындыққа тура қарасақ, еліміздің энергетика жүйесін осындай тұрақты «инфаркт алдындағы» жағдайда ұстап отырған – жаңартылатын энергия көздері (ЖЭК).Таңғаларлық тұжырым ба? Ендеше, нақты көрсеткіштерге назар аударайық.
Энергетика министрлігінің мәліметінше, биылғы жылдың алғашқы үш тоқсанында жаңартылатын энергия көздерінен 7,8 млрд кВт·сағ электр энергиясы өндірілген. Ал баламалы энергия нысандарының белгіленген қуаты 3,7 ГВт-қа жеткен.
Енді қарапайым есеп жүргізейік. Үш тоқсан 273 күннен тұрады. Бір тәулікте 24 сағат бар екені белгілі. Калькуляторға жүгінсек:
7,8 млрд кВт·сағ ÷ 273 күн ÷ 24 сағат ≈ 1190 МВт немесе 1,19 ГВт.
Бұл көрсеткіш нені білдіреді? Жалпы белгіленген қуаты 3700 МВт болатын жел және күн электр станциялары мен шағын су электр станцияларының есепті кезеңдегі орташа өндірістік қуаты небәрі 1190 МВт болғанын көрсетеді.
Осылайша, баламалы энергетика саласындағы белгіленген қуатты пайдалану коэффициенті (ҚПК) 1190 : 3700 = 32%-ды құрайды.
Бұл айтарлықтай төмен көрсеткіш. Яғни жаңартылатын энергия көздерінің белгіленген қуатының үштен бірі ғана іс жүзінде пайдаланылып отыр. Мұның себебі белгілі: күн электр станцияларының жұмысы күн сәулесіне, ал жел электр станцияларының өндірісі желдің жылдамдығы мен тұрақтылығына тәуелді.
Енді осы көрсеткіштерді Қазақстанның жалпы энергетика жүйесіндегі жағдаймен салыстырайық. Биылғы жылдың алғашқы үш тоқсанында елімізде 91,7 млрд кВт·сағ электр энергиясы өндірілген. Электр станцияларының жалпы белгіленген қуаты 26,8 ГВт-қа жеткен. Алайда түрлі техникалық және өзге де шектеулерді ескергенде, қолда бар нақты қуат 22,8 ГВт-ты құрайды. Бұл шектеулердің бірқатарының себебі де біртіндеп айқындала түседі.
Қазақстанның бүкіл энергетика жүйесінің есепті кезеңдегі орташа өндірістік қуатын есептесек:
91,7 млрд кВт·сағ : 273 күн : 24 сағат = 14 ГВт.
Сәйкесінше, қуатты пайдалану коэффициенті:
14 : 22,8 = 61%.
Бұл жаңартылатын энергия көздерінің көрсеткішінен екі есеге жуық жоғары. Соған қарамастан, жалпы энергетика жүйесі үшін де мұны жоғары нәтиже деп бағалау қиын. Өйткені баламалы энергетика нысандарындағы қуатты пайдалану деңгейінің төмендігі бүкіл жүйенің орташа көрсеткішіне әсер етеді.
Бұл ретте Энергетика министрлігі жариялай бермейтін тағы бір мәселеге назар аударған жөн.
Жаңартылатын энергия көздерінің орташа өндірістік қуаты белгіленген қуаттың үштен біріне ғана жеткенімен, мұндай өндіріс көлемі олардың иелері мен инвесторларына салынған инвестицияны қайтарып, табыс табуға мүмкіндік береді.
Мұның басты себебі – электр энергиясын сатып алу мен қабылдау тәртібінде. Күн және жел электр станциялары энергия өндіретін уақыт аралығында диспетчерлік қызмет ең алдымен осы нысандардың электр энергиясын қабылдауға міндетті. Алайда дәл осы кезеңдерде энергетика жүйесіне түсетін жүктеме шекті деңгейге жетпейді. Оның үстіне, дәстүрлі электр станцияларында бірнеше есе төмен шығынмен электр энергиясын өндіруге мүмкіндік беретін резервтік қуат та бар.
Ал электр энергиясына сұраныс күрт артатын кешкі қарбалас уақытта жаңартылатын энергия көздерінің ұлттық энергетика жүйесіне қосатын үлесі қандай?
Іс жүзінде мардымсыз. Күн электр станциялары кешке қарай жұмысын тоқтатады. Ал жел электр станциялары қолайлы ауа райының өзінде белгіленген қуатының үштен бірін ғана өндіруі мүмкін. Кейбір кештерде бұл көрсеткішке де жетпейді.
Мұндай жағдай энергетика саласындағы саяси шешімдер мен жекелеген кәсіпкерлердің мүдделері нәтижесінде қалыптасып, заңнамалық тұрғыдан бекітілген.
Біріншіден, «Электр энергетикасы туралы» заңның 19-1-бабының 4-1-тармағында жаңартылатын энергия көздерінен өндірілген электр энергиясын басым тәртіппен қабылдау құқығы қарастырылған.
Екіншіден, жаңартылатын энергия көздері бойынша тендерлер өткізілгенде олардың тәуліктік электр жүктемесі кестесіне қатысу талаптары ескерілмейді. Соның нәтижесінде мұндай нысандарға электр энергиясын жинақтау жүйелерін орнату және оған қосымша қаржы жұмсау міндеті жүктелмейді.
Осылайша, жаңартылатын энергия көздерінен өндірілген электр энергиясын ұлттық энергетика жүйесіне басым тәртіппен қабылдау міндеттеліп, инвесторларға салған қаражатын қысқа мерзімде қайтаруға қолайлы жағдай жасалған.
Ал мұның Қазақстанның энергетика жүйесі мен электр энергиясын тұтынушыларға қандай пайдасы бар?
Біріншіден, бұл түпкілікті тұтынушылар үшін электр энергиясының тарифін қосымша қымбаттатып отыр. Қосымша үстеме ақы қазірдің өзінде әр киловатт-сағат үшін төрт теңгеге жуықтаған.
Екіншіден, ұлттық энергетика жүйесіндегі қуат көрсеткіштеріне назар аударайық. Еліміз бойынша орташа тәуліктік жүктеме небәрі 14 ГВт болса, биылғы қазан айында электр энергиясына сұраныс ең жоғары деңгейге жететін кешкі уақытта бұл көрсеткіш шамамен 17,8 ГВт-ты құраған. Ал қолда бар нақты қуат – 22,8 ГВт.
Бір қарағанда, қуат қоры жеткілікті. Тіпті электр станцияларын жаңғырту немесе қосымша қуат көздерін іске қосу мәселесіне алаңдауға негіз жоқ сияқты.
Алайда іс жүзінде бәрі басқаша…
Алайда биыл күзде Қазақстанның бүкіл энергетика жүйесі кешкі уақытта, барлық станция қалыпты жұмыс істеп, ешқандай апат болмаған күннің өзінде, ең көбі 17,2 ГВт электр қуатын өндіре алады. Жетіспейтін қуат әдеттегідей Ресейдің «ЕЭС» РАО жүйесінен сатып алынады. Оның үстіне, электр энергиясы ең жоғары сұраныс кезеңінде шамамен үш есе қымбат тарифпен жеткізіледі. Соның салдарынан тұтынушылар үшін әр киловатт-сағаттың құнына тағы екі теңгедей қосылады.
Ал биыл қыста электр энергиясына сұраныстың ең жоғары деңгейі 18,2 ГВт-қа жетеді деп болжанып отыр. Соның шамамен 800–1000 МВт-ын тағы да Ресейден импорттауға тура келеді.
Енді нақты өндірілетін 17,2 ГВт пен белгіленген 26,8 ГВт қуаттың арасындағы елеулі айырмашылыққа тоқталайық. Бұған түрлі шектеулер әсер еткенімен, басты себептердің бірі – энергетика саласындағы саяси шешімдер мен кәсіпкерлік мүдделердің ықпалымен жаңартылатын энергия көздерінің ең жоғары жүктеме кезеңдерінде электр энергиясына деген сұранысты өтеуге іс жүзінде қатыспауы.
Осы тұста жоғарыда аталған саяси мүдделі тұлғалар мен кәсіпкерлердің кім екені туралы сұрақ туындайды. Жаңартылатын энергия көздеріне электр энергиясын басым тәртіппен өткізу құқығын кім берді? Энергетика жүйесінің теңгерімді әрі үйлесімді дамуын қамтамасыз етуге міндетті диспетчерлік қызмет электр энергиясын жинақтау жүйелері жоқ баламалы станциялардың көбеюіне неліктен жол беріп отыр? Әлде бұл жағдайға диспетчерлік қызметтің өзі де қарсы ма?
Алдағы қысқы жылыту маусымында бұл мәселеге қайта оралуға негіз болатын жайттар әлі де туындауы мүмкін…
