Осылайша, кезекті аптаны ашатын редакциялық мақала 20 шілдеде, яғни Қашаған кен орнын игеретін NCOC мұнай консорциумына салынған 2 триллион 300 миллиард теңге көлеміндегі айыппұлды ерікті түрде төлеуге белгіленген мерзім аяқталған күні жарияланып отыр. Бұл айыппұлды Атырау облысының Экология департаменті күкіртті рұқсат етілген көлемнен артық сақтағаны үшін салған болатын. Кейін аталған шешім барлық сот сатыларында заңды күшінде қалдырылды.
Енді бұл мерзім де аяқталды. Алайда айыппұлдың ерікті түрде төленуі екіталай. Оның үстіне, аталған күн қарсаңында халықаралық коммерциялық арбитраж (UNCITRAL) істі түпкілікті қарау аяқталғанға дейін Қазақстанға бұл қаражатты мәжбүрлеп өндіріп алуға тыйым салатын қамтамасыз ету туралы қаулы шығарды. Аталған қаулы күкіртті сақтау мәселесіне қатысты Қазақстанның ұлттық соттарындағы даулар кезеңін аяқтап, осы мәселе бойынша халықаралық арбитраж деңгейіндегі жаңа құқықтық талқылаудың басталуына негіз қалап отыр.
Егер айыппұлды ерікті түрде төлеуге қатысты мәселе іс жүзінде өзектілігін жоғалтса, ендігі негізгі мәселе – Қазақстан мемлекеті ұлттық заңнама аясында салынған және аудандық, облыстық әрі республикалық сот сатыларының барлығында, соның ішінде түпкілікті әрі қайта қарауға жатпайтын Жоғарғы Сот шешімімен заңдылығы расталған экологиялық айыппұлды өндіріп ала ала ма деген сауал. Бұл мәселе бойынша құқықтық тартыс енді ғана басталып отыр.
Осыған байланысты Әділет министрлігі UNCITRAL арбитражының қамтамасыз ету шараларын қолдану туралы қаулысына қатысты өз ұстанымын білдірді. Айта кету керек, UNCITRAL – БҰҰ-ның халықаралық сауда құқығы жөніндегі комиссиясы. Оның аясында мемлекеттер мен трансұлттық компаниялар арасындағы коммерциялық және инвестициялық дауларды қарайтын халықаралық арбитраж жұмыс істейді.
Министрліктің мәлімдеуінше, коммерциялық арбитраждың қаулысы заңды күшіне енген сот актісінің орындалуына кедергі келтірмейді. Сондай-ақ Қазақстан халықаралық құқық нормаларын дәйекті түрде сақтайтыны және шетелдік инвестицияларды қорғау жөніндегі міндеттемелерді қоса алғанда, халықаралық міндеттемелерін адал орындайтыны атап өтілді. Ал NCOC консорциумына салынған экологиялық айыппұл Қазақстан Республикасының экологиялық заңнамасы талаптарының бұзылуына негізделген.
Осы күннен бастап ұлттық заңнамаға сәйкес атқарушылық іс жүргізу кезеңі басталады. Бұл ретте бұрын белгіленген 2,3 триллион теңге көлеміндегі айыппұлға қосымша атқарушылық санкция ретінде тағы 10 пайыз есептеледі. Әрине, мұның бәрі тиісті қаражат мемлекеттік бюджетке нақты өндірілген жағдайда ғана мәнге ие болады.
Осы тұрғыдан алғанда, 2026 жылғы 20 шілде белгілі бір кезеңнің аяқталып, жаңа кезеңнің басталуын білдіретін маңызды күн ретінде қарастырылуы мүмкін. Белгілі бір дәрежеде бұл күн Қазақстанның ұлттық құқықтық ұстанымдарының беріктігі сыналатын межеге айналып отыр. Оның нәтижесі алдағы құқықтық процестердің қалай өрбитініне байланысты болмақ.
Мұндағы «өтпелі кезең» ұғымының да өзіндік мәні бар. Өйткені күкіртті сақтау мәселесіне қатысты, негізінен ұлттық экологиялық заңнама шеңберінде қаралған даулар енді халықаралық арбитраж деңгейіндегі құқықтық талқылауларға ұласып отыр. Бұл үдеріс Қашағанмен ғана шектелмей, Қарашығанақ және Теңіз кен орындарына қатысты мәселелерді де қамтиды.
Қазіргі уақытта халықаралық арбитраждық инстанцияларда Қазақстанның Қашаған жобасының операторы NCOC консорциумына негізсіз шығындар (13,5 млрд АҚШ доллары) және жіберіп алған пайда (138 млрд АҚШ доллары) бойынша қойған талаптары қаралуда. Бұл мәселелер жөніндегі ресми ақпарат жарияланбайды, өйткені өнімді бөлу туралы келісімнің (ӨБК) талаптарына сәйкес оның мазмұны да, тараптар арасындағы даулар да құпия сипатқа ие. Соған қарамастан, бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланған мәліметтерге сәйкес, талаптардың жалпы көлемі 150 млрд АҚШ долларынан асқаны, ал кейбір дереккөздерде 165 млрд АҚШ долларынан да жоғары екені айтылып жүр.
Қазақстанда прецеденттік құқық жүйесі қолданылмайды. Соған қарамастан, нақты бір дауға қатысты қабылданған сот шешімдері мазмұны ұқсас кейінгі істерді қарау кезінде құқық қолдану тәжірибесіне ықпал етеді. Бұл қағидат, әсіресе, прецедент сот практикасының негізгі қайнар көздерінің бірі саналатын АҚШ, Ұлыбритания және бірқатар Еуропа елдері үшін ерекше маңызды.
Осы тұрғыдан алғанда, 20 шілде экологиялық айыппұлды өндіріп алу рәсімінің іс жүзінде басталатынын немесе басталмайтынын көрсететін маңызды кезең болмақ.
Даудың халықаралық деңгейге шығарылуы тараптар үшін әртүрлі құқықтық салдарға ие. Шетелдік концессионерлер үшін бұл түпкілікті шешім қабылдау мерзімін кейінге қалдыру мүмкіндігін білдірсе, қазақстандық тарап үшін іс халықаралық арбитраждың ұзаққа созылатын рәсімдері мен бірнеше сатылы қарау тәртібіне өтеді.
Назар аударатын тағы бір мәселе – халықаралық арбитраждың шешімі қабылданған күннің өзінде, ол Қазақстан Республикасының аумағында автоматты түрде орындалмайды. Мұндай шешім ұлттық сот оны тану және орындау туралы тиісті ұйғарым қабылдағаннан кейін ғана заңдық күшке ие болады. Сонымен қатар ұлттық сот халықаралық арбитраж шешімін танудан бас тартуға да құқылы.
Бұл Қазақстан Республикасының ұлттық заңнамасы, сот жүйесі және атқарушылық іс жүргізу тәртібінің халықаралық құқық нормалары мен халықаралық арбитраж рәсімдерімен өзара байланысының құқықтық қырын көрсетеді. Сонымен бірге аталған мәселенің құқықтық қырымен қатар саяси маңызы да бар.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев өнімді бөлу туралы келісімдердің (ӨБК) талаптарын қайта қарау қажеттігін бірнеше рет атап өткен болатын. Мәселен, өткен жылдың қаңтарында өткен Үкіметтің кеңейтілген отырысында Президент:
«Ірі кен орындары бойынша жасалған өнімді бөлу туралы келісімдерді іске асыру Қазақстанның әлемдік энергетикалық ресурстар нарығындағы сенімді жеткізуші ретінде орнығуына мүмкіндік берді… Сонымен қатар ауқымды инвестициялар ұзақ мерзімді жоспарлауды талап етеді. Сондықтан Үкіметке ӨБК аясындағы келісімшарттарды еліміздің мүддесіне сай жаңартылған әрі тиімді шарттар негізінде ұзарту жөніндегі келіссөздерді жандандыру қажет», – деп мәлімдеді.
Осыған байланысты өнімді бөлу туралы келісімдердің талаптарын қайта қарау жөніндегі келіссөздердің нәтижесі тараптардың ұстанымына және келіссөздер барысына тікелей байланысты болмақ. Сондықтан 2026 жылғы 20 шілдеде басталған құқықтық үдерістердің одан әрі қалай өрбитіні бұл тұрғыда маңызды мәнге ие.
Оқиғаның кейінгі дамуы алдағы уақытта айқындалады.
