«Еуразия-24» өз 2025 жылын мынадай мақаламен аяқтады: «ЭЫДҰ бағалауы: Қазақстанда мемлекеттік ықпал бәсекелестікті тежеп отыр». Айта кету керек, бұл – редакция көзқарасы емес, Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) Қазақстандағы бәсекелестік ахуалына жасаған жаңа шолуынан үзінді. Құжатта тура мынадай тұжырым келтіріледі:
«Экономикадағы мемлекеттің жоғары үлесі – Қазақстан он жыл бұрын іске асыруға дайын екенін мәлімдеген реформалардың жүзеге асуын тежеп отыр».Бір қарағанда, Қазақстанның 2026 жылға қадам басқан сәтіндегі басты жаңалық ретінде ел мүше де емес халықаралық ұйымның есебі қалайша қарастырылады деген сұрақ тууы мүмкін. Алайда бұл ұйым — Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) — Қазақстанның ұзақ жылдар бойғы институционалдық реформалары мен әлеуметтік-экономикалық даму стратегияларының негізгі бағдарларына айналған. Соңғы жиырма жыл ішінде жасалған бес-жеті жылдық жоспарлардың барлығы дерлік ЭЫДҰ стандарттарын енгізумен аяқталатын.
Қазақстан бұл ұйымға толыққанды мүше болуға ниет білдіргенімен, әзірге тек Инвестициялар комитеті шеңберінде «серіктес мүше» мәртебесіне ғана ие болды.
Ендеше, бұл жағдайдан ұялатын немесе өзімізді ыңғайсыз сезінуге еш негіз жоқ. Себебі Қазақстанның жаһандық бәсекеге қабілеттілігі ең жоғары отыз елдің қатарына ену мақсаты – «Қазақстан–2050» Стратегиясында нақты көрсетілген. Бұл мақсатқа жету үшін уақыт жеткілікті.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) өзінің құрылу мерзімі, қызметтік бағыттары мен мүшелік кеңею тарихы тұрғысынан алғанда – экономикалық сипаттағы НАТО-ға ұқсас ұйым. Қазіргі таңда ұйым құрамында 36 мемлекет бар. Алайда шын мәнінде, бұл – АҚШ бастаған және Еуропалық одақ, Азия (Жапония, Тайвань, Оңтүстік Корея) мен Таяу Шығыс (Израиль) елдері біріктірілген құрылым.
ЭЫДҰ-ға мүше болудың басты өлшемі – елдің «дамыған» мемлекеттер санатына жатуы. Ал «дамушы ел» мәртебесі – бұл ұйымға мүшелік үшін негізгі шектеу болып қала береді. Дегенмен кейбір ерекше жағдайлар кездеседі – мысалы, Колумбия, Мексика немесе Түркия. Алайда олардың мүшелігі көп жағдайда алдын ала сенім білдіру негізінде, яғни Батыс қауымдастығына тұрақты бейілділік көрсеткені үшін берілген.
Қазақстанның мұндай дамушы клубқа мүше болуы — тіпті теориялық тұрғыдан да күрделі мәселе.
Иә, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өз Әкімшілігіне «Қазақстан–2050» стратегиясын қайта қарауды тапсырған болатын. Алайда стратегиялық құжатты әзірлеушілер болашаққа көз жүгіртуден тартынғандай — «уақыт өзі реттейді» деген көзқарас басымырақ болған сияқты.
Біздің жағдайда бұл – Насреддин мен оның есегі жайлы әйгілі мысалы секілді. Себебі соңғы уақытта Қазақстанның Дүниежүзілік экономикалық форумның (Давос) рейтингінде үздік отыз елдің қатарына енуге ниеті жайлы айтылмай қалды, Еуроодақ пен НАТО-ның болашағы төңірегінде де белгісіздік күшейіп отыр.
Соған қарамастан, қол жетпестей көрінетін мақсаттарға ұмтылу да пайдалы тәжірибе. Кейде осындай биік межелерге көз тігу — алға жылжу үшін қажет серпін береді. Ал Қазақстан үшін бұл жол — нақты реформалар мен ішкі әлеуетті тиімді пайдаланудың нәтижесінде, «дамыған елдердің» қатарына қосылуға мүмкіндік беретін тарихи кезең болуы мүмкін. Ең бастысы — ниет бар, енді соны шынайы іс-әрекетпен дәлелдеу қажет.
Бұл тұжырым 2015 жылдың соңында қабылданған «2016–2020 жылдарға арналған жекешелендірудің кешенді жоспары» арқылы нақты негізделген. Аталған жоспар бойынша мемлекеттің экономикаға қатысу үлесін 15%-ға дейін төмендету мақсаты қойылған болатын.
Бұл бағыттағы келесі қадам – 2022 жылғы президенттік сайлауалды бағдарламасында көрініс тапты: онда 2025 жылға дейін мемлекеттің экономикадағы үлесін 14%-ға дейін қысқарту міндеті белгіленген. Егер бұрынғы мақсатқа қол жеткізілген болса, бұл жаңа межені орындау аса күрделі емес – мемлекет экономикадағы тағы бір пайыздан бас тартуы тиіс.
Алайда, біз сілтеме жасаған ЭЫДҰ шолуында келтірілген 2025 жылғы нақты деректер мынаны көрсетеді: мемлекет тауар өндіру саласында – 55%, қызмет көрсету саласында – шамамен 44% үлеске ие болып отыр.
Мемлекеттік ықпал және бәсекелестік туралы мәселе тек ЭЫДҰ сияқты қол жетпес ұйымға ғана емес, өзіміздің отандық «Halyk Finance» талдаушыларына да сілтеме жасай отырып айтылады. Бұл ұйым тарапынан айтылған тұжырымдар мемлекет өз бастамаларын жүзеге асыру қабілетінен айырылып бара жатқанын дәлелдейтіндей, табыттың қақпағына қағылған шеге секілді әсер қалдырады:
«Компаниялардағы шетелдік меншік үлесінің таралуы» көрсеткіші 3,85 баллды құрады – бұл медианалық 4,5 деңгейінен төмен. Мұның басты себебі – экономиканың едәуір бөлігінде мемлекеттің шешуші рөл атқаруы. Бұл ішкі нарықтағы бәсекелестіктің жеткіліксіз екенін де білдіреді.
Екі бірдей кемшілік байқалып отыр: мемлекет экономикадағы өз үлесін ырық бермей сақтап отыр, сонымен қатар шетелдік меншік иелерінің де нарыққа енуіне жол бермейді!
Егер «Еуразия-24» арнасының бұл тақырыпқа қатысты өз көзқарасын нақты білгіңіз келсе, ол мынадай: Қазақстан экономикасындағы мемлекеттің үлесі жеткіліксіз.
Бұл көзқарас 2022 жылғы референдумда Конституцияға енгізілген өзгерістерден кейін ерекше мәнге ие болды. Атап айтқанда, онда жер мен жер қойнауы халыққа тиесілі деп белгіленіп, бұл меншікке иелік ету құқығын халық атынан мемлекет жүзеге асыратыны көрсетілген. Яғни, бұл ресурстардың иесі — халық, ал оларды басқаруға өкілетті орган — мемлекет. Жеке меншік иелері, оның ішінде шетелдік компаниялар бұл процесте шешуші тарап емес.
Сондықтан мемлекеттің экономикадағы қатысу үлесін 14–15 пайызға дейін қысқарту туралы көптен айтылып келе жатқан мақсат қаншалықты негізді? Бұл идея алғаш рет кемінде он жыл бұрын көтерілген. Еске сала кетсек, 2016–2020 жылдарға арналған жекешелендіру бағдарламасы сол жылы жедел әзірленген «100 нақты қадам» Ұлт жоспарының жалғасы ретінде қабылданған болатын. Алайда бұл бағдарлама толыққанды орындалмай, көпшілік күткендей нәтиже бермеді — тіпті, оның сәтсіздігі терең әрі анық сипатта болды.
Бұл жоспар – ескі Қазақстанның 2012–2014 жылдардағы оқиғаларға берген жауабы еді. Сол оқиғалар посткеңестік кеңістікте жаңа тарихи кезеңнің басталуына түрткі болды: Кеден одағы мен Еуразиялық экономикалық одақтың құрылуы, Киевтегі Майданға жауап ретінде Қырымның аннексиясы, ЛХР мен ДХР-дың пайда болуы, санкциялар мен қарсы санкциялар, Ресейдің азық-түлік эмбаргосы, мұнай бағасының күрт құлдырауы, рубльдің девальвациясы және соның ізімен теңгенің құнсыздануы.
Міне, осындай геосаяси және экономикалық күйзеліс жағдайында ескі Қазақстан қабылдаған шешімдердің ішінен ең өзектісі — сол «100 нақты қадам» бағдарламасы болды. Онда шынымен де бірқатар маңызды бастамалар бар еді. Бірақ негізінде екі үлкен, алайда бастан-ақ орындалуы күмәнді, кейін мүлде жүзеге аспаған арман тұрды: Қазақстанға «якорлық инвесторларды» тарту және АХҚО-ны (Астана халықаралық қаржы орталығын) шын мәнінде өңірлік қаржы хабына айналдыру.
Айта кету керек, бұл бастамалардың барлығы да ЭЫДҰ-ның ұсынымдарына сүйенген болатын.
Ашығын айтқанда, бүгінгі жаһандық қаржы-экономикалық тәртіпте өзін «дамыған» деп есептейтін елдерге Қазақстан сияқты «дамушы» мемлекеттер ауадай қажет. Шын мәнінде, олар дамудан гөрі тәуелді мемлекет ретінде болады: стратегиялық ресурстарға өз бетінше иелік ете алмайтын, ұлттық валютасы арқылы ірі инвестициялық немесе несие саясатын жүргізе алмайтын елдер. Бірақ сонымен қатар, өздеріне сырттан таңылған үміт пен уәделерге шынайы сенетін мемлекеттер. Бұл — қожайын үйіндегі қызметшінің иесіне адалдығы арқылы күндердің күнінде сол орынға өзі ие болатынына сеніп жүруімен тең.
Шындық мынада: Қазақстанға қазіргі халықаралық еңбек бөлінісінде ұсынылып отырған орын — шикізат жеткізуші және сыртқы инвестицияны қабылдаушы ел болу. Осы міндетпен шектелген. Қалғанының барлығы — екінші кезектегі дүние. Ал бұл рөлдің заңдылығын негіздеуге арналған «қасиетті белгі» — ЭЫДҰ ұсынымдары мен бағалары. Мұндай біржақты, тепе-теңдіксіз құрылымға өкініш білдіру немесе білдірмеу — әркімнің өз таңдауы. Бірақ осындай жаһандық жүйе бүгінде көз алдымызда көпполярлы бағытқа қарай қарқынды өзгеріп келеді.
Постколониялық Азия мен Африка елдерінен айырмашылығы — «дамушы» Қазақстан тәуелсіздікке социалистік кезеңнен өтті. Бұл өзімен бірге дамыған энергетикалық, көлік, коммуналдық және әлеуметтік инфрақұрылымды ала келді. Мұндай негіз көптеген елдер үшін арман болса, біз үшін тарихи мұра. Алайда дәл осы мұрадан мемлекетті түбегейлі арылтқысы келетіндер де табылып отыр. Бірақ бұл – тіпті аса ырықсыз экономикалық саясат жүргізіп отырған қазіргі үкіметтің де шамасынан тыс.
Сондықтан да үміт артар басты нәрсе – алдағы 2026 жылдың Қазақстан үшін Еуразия кеңістігінде шынымен әділетті, орнықты және өз мүддесіне сай орнын іздеудің бастауына айналуы.
