Жаһандық деңгейдегі ауқымды әрі стратегиялық маңызы зор оқиғалар бұрын-соңды дәл осылай тығыз уақыт аралығында қатар өрбіген емес. Мамырдың бесі күні, Жеңіс күні қарсаңында, тарихта тұңғыш рет Армения – Еуропалық Одақ саммиті өтті. Аталған жиында Никол Пашинян Еуропаға бағыт алғанын растап, мамыр айының соңында, нақтырақ айтқанда 28-29 күндері Астанада өтетін Еуразиялық экономикалық одақ саммитіне қатысудан бас тартатынын мәлімдеді. Саммиттің Астанада өту себебі – биылғы жылы ЕАЭО-ға Қазақстан төрағалық етеді.
Ресей Федерациясы Президентінің мемлекеттік сапары да дәл осы Астана саммиті уақытына белгіленген.
Ал Еревандағы мәселеге келсек, жиынға шақырылған қонақтардың арасында ЕО немесе ЕАЭО-ға мүше емес Украина Президенті де болды. Ол Мәскеудегі шерудің әскери техникасыз өтетінін алға тартып, Ресей тарапы украиналық дрондардың „Қызыл алаң үстінен ұшып өтуінен“ сескенеді деген мәлімдеме жасады.
Ресми іс-шаралар мен баяндамалар өзара жақындасуды көрсететін бейресми сәттермен де ұласты. Мәселен, Армения Премьер-министрі мен Франция Президентінің бір-біріне деген ерекше жылы ықыласы желі қолданушыларының арасында: „Егер осыдан кейін олар бас қоспаса, мен махаббатқа сенуден қаламын“, — деген пікірдің туындауына түрткі болды.
Бұдан кейін Мәскеуде әскери техникасыз және дрондарсыз, бірақ Қазақстан мен Өзбекстан президенттерінің қатысуымен Жеңіс шеруі өтті. Осы оқиғадан соң халықаралық қауымдастықтың назары бірден Президент Трамптың Төраға Си Цзиньпинмен жоспарлы маңызды кездесуіне ауды.
Ирандағы соғыс салдарынан бірнеше рет кейінге шегерілген бұл сапар әлдеқашан пісіп-жетілгенімен, уақыт тұрғысынан ертерек еді. Оның мерзімінен бұрын ұйымдастырылуына да осы қақтығыс себеп болды. Дипломатиялық хаттама талаптарына қарамастан, қорытынды коммюнике де жарияланбаған бұл кездесу ешқандай нәтиже берген жоқ. Мұндай нәтижесіздік АҚШ тығырыққа тірелген Ирандағы соғысқа ғана емес, сонымен қатар Қытай мен АҚШ-тың ішкі жағдайындағы, соның ішінде тікелей Президент Трамптың төңірегіндегі күрделі мәселелерге байланысты туындап отыр.
Мәселенің мәні де осында: мамыр айының өзінде бірінен соң бірі орын алған жаһандық деңгейдегі аса маңызды оқиғалар бұрын-соңды мұншалықты нәтижесіз аяқталмаған еді. Әлем нақты геосаяси бөлініс қарсаңында тұр, ал бұл – тым күрделі әрі салмақты жағдай.
Мануэль мен Николдың жеке қарым-қатынасы қалай өрбісе де, Армения мен Еуропалық одақтың жақындасуы іс жүзінде мүмкін емес. Армения – тарихы терең болғанымен, географиялық тұрғыдан бір-біріне ұмтылған Әзірбайжан мен Түркияның ортасында қалған шағын мемлекет. Арменияны Ресейден Грузия бөліп тұр, ал қалған әлеммен байланысы Түркия мен Иран арқылы шектеледі. Геосаяси, географиялық және мәдени оқшауланудың бұдан асқан деңгейін елестетудің өзі қиын.
Түркияның Еуропалық Одақ құрылған кезден бастап оған мүше болуға талпынып келе жатқаны мәлім, алайда одақ бұл елді қабылдаған жоқ және алдағы уақытта да қабылдауы екіталай, бұған мүмкіндік мүлдем жоқ. Тіпті қазіргі жаһандық қайта бөлініс кезеңінде Еуроодақтың өзі қазіргі құрамын сақтап қала алатыны неғайбыл. Сонымен қатар Түркиядан кейінгі кезекте тұрған Арменияның бұл одаққа өту мүмкіндігі тіптен жоққа тең.
Кеңес Одағы тарағаннан кейінгі кезеңде Армения ұзақ жылдар бойы Қарабақ үшін Әзербайжанмен болған соғыстағы жеңіс рухымен өмір сүрді. Алайда бүгінде Әзербайжаннан жеңіліп, Қарабақтан айырылған Армения терең күйзеліске түсті, осындай кезеңде көмекке келмеген Ресейге деген өкпе-реніш жағдайды одан ары ушықтырды. Осындай күйзеліс жағдайындағы мемлекеттен сындарлы ұстаным күту қиын, десе де, қазіргі Арменияның тәжірибесі біз үшін — Қазақстан үшін үлкен сабақ болуы тиіс. Біздің қоғамда да Қазақстанның мүддесіне сай келмейді деген желеумен ЕАЭО-дан шығуды белсенді насихаттап жүрген топтар бар. Расында, сауда айналымы мен өзара инвестициялық теңгерім көрсеткіштерін сараласақ, шамамен бір де екі қатынасындағы айырмашылық біздің пайдамызға шешіліп отырған жоқ.
Дегенмен, мұндай қауіпті экспериментті өз елімізде өткізу, яғни Кеден одағы мен Еуразиялық экономикалық одақтан бірден шыға салу — құптарлық қадам емес. Бұл тұрғыда Арменияның тәжірибесіне сырттай бақылау жасаған тиімдірек. Бірақ бұл сынақтың өзі нәтиже бере қоюы екіталай. Қалыптасқан ішкі дағдарыс пен сыртқы өкпе-ренішке қарамастан, Арменияның ЕАЭО-дан шығу мүмкіндігі оның Еуроодаққа мүше болу ықтималдығынан асып түспейді. Эмоционалды күйзеліс пен саяси өзін-өзі жоюдың арасында үлкен айырмашылық бар.
Енді ЕАЭО-ға мүше мемлекеттер басшыларының жоғары деңгейдегі саммиті мен Ресей Президентінің мемлекеттік сапары қарсаңындағы еліміздің — Қазақстанның жағдайына тоқталайық
Осы тұста кенеттен пайда болған, сырттай „әдеттегі іс-шара“ ретінде көрсетілгенімен, мәні зор тағы бір геосаяси жайтқа тоқталу қажет. Ол — Президент Путиннің 20 мамырға жоспарланған Қытайға сапары. Төраға Си Цзиньпинмен кездесу қос мемлекет арасындағы үздіксіз байланыстардың кезекті кезеңі ретінде ұсынылды. Дегенмен, АҚШ Президентімен болған келіссөздерден кейін бірден ұйымдастырылып отырған бұл бетпе-бет жүздесудің маңызы ерекше. Тараптар үшін өзара ұстанымдарын тікелей нақтылап алу қажеттілігі туындағаны анық.
Кездесу қорытындысы бойынша қандай да бір ресми коммюнике жарияланып, бұқаралық ақпарат құралдарында жазылуы мүмкін. Алайда, жалпы алғанда, қандай мәселелердің талқыланғаны және қандай уағдаластықтарға қол жеткізілгені алдағы оқиғалар желісінен, соның ішінде Астанада өтетін саммит барысында айқындала түспек.
Тағы бір маңызды жайтты атап өткен жөн: қазіргі таңда әлемді ықпал ету аймақтарына бөлу процесі негізінен АҚШ, Қытай және Ресей арасында жүріп жатыр. Тек осы мемлекеттердің басшылары ғана, тіпті ортақ мәмілеге келе алмаған күннің өзінде, міндетті түрде кездесіп, келіссөздер жүргізеді. Өз кезегінде Еуропа бұл процестен тыс қалмауға барынша тырысуда. Мәселен, Президент Путиннің бұрынғы канцлер Шредерді ықтимал келіссөз жүргізуші ретінде атаған мәлімдемесіне жауап ретінде, еуропалық тарап өз кандидаттарын белсенді түрде іздестіре бастады. Алайда, «жаңа Ялта әлемдік жүйесінің» қалыптасу процесінде Еуропаға орын жоқ. Себебі, бұл деңгейге жету үшін оған алдымен өзінің ішкі жүйелік дағдарысы мен терең трансформация кезеңінен өту қажет.
Ал Қазақстан бұл келіссөздер тізбегінен тыс қалған жоқ. Бұған Астанадағы ЕАЭО саммитінің хронологиялық тұрғыдан Вашингтон–Бейжің–Мәскеу бағытындағы «шөлмек дипломатиясымен» тұспа-тұс келуі ғана емес, ең алдымен еліміздің объективті географиялық және геосаяси жағдайы себеп болып отыр.
Халықаралық аренада Ресеймен де, Қытаймен де, сонымен бірге… АҚШ-пен де тікелей стратегиялық байланыс орнатқан Қазақстаннан басқа мемлекетті табу қиын.
Қытай мен Ресейге қатысты жағдай түсінікті: географиялық орналасу мен қалыптасқан экономикалық байланыстар Қазақстан экономикасының тұрақты жұмыс істеуінде маңызды рөл атқарады. Онсыз ел экономикасының қалыпты дамуын елестету қиын. Алайда осы тұста АҚШ-тың рөлі қандай деген сұрақ туындайды.
Мәселен, Теңіз кен орнын игеріп отырған «Шеврон» компаниясының қызметі Қазақстан аумағындағы америкалық инвестициялық жоба болып саналады және оның нәтижелері мемлекеттік бюджетке, сондай-ақ елдегі экономикалық және әлеуметтік тұрақтылыққа елеулі ықпал етеді. Сол сияқты Қарашығанақ пен Қашаған кен орындарын игеру жобалары да Қазақстан экономикасы үшін стратегиялық маңызы бар америкалық-еуропалық инвестициялық жобалар қатарына жатады.
Сонымен қатар сарапшылар арасында Қазақстан Ұлттық банкінің ақша-несие саясатына қатысты түрлі пікірлер айтылып келеді. Атап айтқанда, теңгенің сыртқы қаржы жүйелеріне тәуелділігі және ішкі несиелеу мен инвестициялық мүмкіндіктердің шектеулілігі жөніндегі мәселелер қоғамдық және сараптамалық талқылауларда жиі көтеріледі.
Сондай-ақ Новороссийск портына дейін тартылған Каспий құбыр консорциумы мұнай құбыры Ресей аумағы арқылы өтетін және Қазақстан үшін стратегиялық маңызы бар негізгі экспорттық бағыттардың бірі болып табылады. Бұл бағыт Қазақстандағы америкалық мұнай өндіру жобаларының қызметімен қатар, ел экономикасының тұрақтылығымен де тікелей байланысты. Сонымен бірге аталған мұнай ағыны Еуропа нарығын да қамтамасыз етіп отыр.
Қалай болғанда да, мұндай жағдай бұрынғы Қазақстан кезеңінде қалыптасты. Ал бүгінде ел алдында жаңа әрі әділетті Қазақстан құру міндеті тұр.
Осының өзі Қазақстанның қазіргі жаһандық геосаяси қайта бөлініс үдерісіне қаншалықты тығыз тартылғанын көрсетеді. Сондықтан бұл үдерісте еліміздің де өз орны мен ұстанымы бар. Ең бастысы — осы мүмкіндіктерді тиімді әрі дұрыс пайдалану.
