Сонымен, жаңа Конституция қабылданды, Құрылтай құрылды, Үкімет құрамы қайта бекітілді. Бір қарағанда, саяси жүйе түгел жаңарғандай. Бірақ төмендегі жағдайға қарасақ, басқа ой келеді.Анналена Бербоктың кезінде елді күлкіге қарық қылған «360 градусқа бұрылу» деген әйгілі сөзі естеріңізде болар. Сол кезде ақпарат құралдары «жасылдар» партиясы жетекшісінің мектепте алған білімін біраз сөз қылған еді. Алайда Германия Федеративтік Республикасының Сыртқы істер министрі абайсызда айтқан сол сөзіне өзі ойламаған терең мағына сыйғызып жібергендей.
Расымен де, бір нүктені айнала 360 градусқа толық бұрылған нысан ақыр соңында бастапқы қалпына қайта келеді. Бірақ бұл орнында тапжылмай тұру деген сөз емес. Керісінше, бар жылдамдықпен бір орында шыр айналу. Мұндай айналыстан біреудің басы айналмай қоймайды, енді бірі шеңберден шығып та қалады.
Әзірге қызметінен айырылғандардың қатарында Мәжілістің бұрынғы төрағасы мен Сенаттың экс-спикері бар. Дегенмен олар үлкен саясатқа қайта оралар деген үміт бар. Ал бірқатар бұрынғы сенаторлар мен мәжілісмендерге мұндай мүмкіндік енді бұйыра қоймайтын тәрізді.
Үкімет құрамында да айтарлықтай өзгеріс болған жоқ. Бұған дейін айтылғандай, санаулы лауазым иесі ғана ауысты.
Ресми тәртіп те сақталған: Конституцияға сәйкес жаңадан сайланған Құрылтай жасақталғаннан кейін Үкіметтің өкілеттігі тоқтатылады. Бұл жолы да конституциялық талап орындалды. Бірақ Үкіметтің Құрылтай алдындағы өкілеттігін тоқтату рәсімі нақты қалай өткені бізге беймәлім. Премьер-министр Олжас Бектенов Құрылтай депутаттарының алдына шығып сөз сөйледі ме, атқарылған жұмыс жөнінде есеп берді ме, алдағы жоспарын таныстырды ма — ол жағы айтылған жоқ.
Ал ресми деректе 28 тамызда Құрылтайдың бірінші шақырылымы жұмысын бастағаны көрсетілген. Осы жиында Қасым-Жомарт Тоқаев Үкіметтің жаңадан сайланған Құрылтай алдында өкілеттігін тоқтататынын айтты. Артынша Мемлекет басшысы осыған қатысты Жарлыққа қол қойды .
Жарайды, оған да тоқталмай-ақ қоялық. Үкімет өкілеттігін іс жүзінде Мемлекет басшысының алдында тоқтатып, артынша жаңа құрам бекітілгенге дейін қызметін жалғастыру жөніндегі тапсырманы да Президенттен алды делік. Егер депутаттардың өздерінің «алдында» өткен осы рәсімге көңілі толса, біздің де айтар сөзіміз жоқ.
Дегенмен «Еуразия24» үшін түсініксіз болып отырған бір мәселе бар. Үкімет 25 тамызда, яғни өкілеттігін тоқтатуға санаулы күн қалғанда, 2027–2029 жылдарға арналған әлеуметтік-экономикалық даму болжамы мен республикалық бюджет жобасын мақұлдады. Осы тұста әлгі 360 градусқа айналғаннан кейін бас айналады деген әңгіме еріксіз еске түседі.
Мәселенің мәнісіне үңілейік. Құрылтай сайлауы 24 тамызда аяқталды. Оның қорытындысы бойынша Үкіметтің өкілеттігін тоқтататыны әуелден белгілі еді. Соған қарамастан, арада бір күн өткенде Үкімет келесі жылды ғана емес, одан кейінгі бірнеше жылды қамтитын маңызды құжаттарды мақұлдап үлгерді. Оның үстіне бұл кезең бұрынғы Конституция бойынша Президенттің алғашқы жеті жылдық өкілеттік мерзімі аяқталатын уақытқа дейін созылады. Ал Үкіметтің өз өкілеттігін тоқтатуына небәрі екі-ақ күн қалған болатын. Одан кейінгі рәсім Конституцияда белгіленген тәртіппен жалғасты. Жаңа Премьер-министр мен Үкімет құрамын жасақтау мәселесі бойынша Президент саяси партиялардың Құрылтайдағы фракция басшыларымен кеңесті. Мұндай кездесу 31 тамызда өтті. Әрине, жаңадан құрылған фракциялардың жетекшілері бұл кездесуде сайлауалды бағдарламаларындағы ұсыныстарды ортаға салып, оларды алдағы Үкімет жұмысына енгізу мәселесін көтеруге тиіс еді. Әйтпесе сайлаушыларға берілген уәденің мәні қайда қалады? Оның үстіне Қасым-Жомарт Тоқаевтың өзі де Құрылтай депутаттарына сөйлеген сөзінде партиялардың сайлауалды бағдарламаларындағы ұсыныстар ескерілетінін айтқан болатын.
Әсіресе сайлауда жеңіске жетіп, Құрылтайдағы орындардың басым бөлігін иеленген «Әділет» партиясының бағдарламасы (https://eurasia24.media/redakcionnaya-kolonka/partiya-%d3%99dilet-rukovodyashhaya-i-napravlyayushhaya-sila-novogo-kazahstana/) ескерілуі тиіс еді. Мемлекет басшысының Құрылтайда осы партияға айрықша тоқталуы да тегін емес: «Сайлауда ең көп дауыс жинаған «Әділет» партиясы жеңіске жетіп, Құрылтайда конституциялық көпшілікке ие болды. Сондықтан бұл партияға зор жауапкершілік жүктеледі, оған артылатын үміт те ерекше». Үкімет саяси рәсімдердің мәніне жете көңіл бөлгенде, 2027–2029 жылдарға арналған жоспарларды мақұлдайтын отырысты 31 тамыздан кейін өткізуге болар еді. Өйткені дәл сол күні Олжас Бектенов Премьер-министр қызметіне қайта тағайындалды (https://www.akorda.kz/ru/o-naznachenii-bektenova-oa-3171919). Алайда Үкімет маңызды құжаттарды оған дейін-ақ мақұлдап қойды. Сөйтіп, Құрылтай сайлауы, жаңа депутаттық құрам мен партиялардың бағдарламалары Үкіметтің алдағы жоспарына айтарлықтай ықпал етпегендей әсер қалдырды.
Сайлауалды уәделермен бірге осыдан небәрі екі жыл бұрын Президент бекіткен «Қазақстан Республикасының 2029 жылға дейінгі ұлттық даму жоспары» да назардан тыс қалған тәрізді. Құжатта жалпы ішкі өнімді екі есеге арттыру міндетін қоса алғанда, 39 негізгі көрсеткіш белгіленген еді.
Ұлттық даму жоспарында экономиканың өсу қарқыны әр жылға жеке есептелген: биыл ЖІӨ 6,3%-ға, келесі жылы 6,9%-ға, ал 2028 және 2029 жылдары 6,7%-дан өсуге тиіс болатын. Алайда 25 тамыздағы Үкімет отырысында ендігі болжам «ЖІӨ-нің нақты өсімі 5%-дан жоғары болады» деген межемен шектелді. Ал биылғы көрсеткіш әзірге 4,1% болып отыр.
«Еуразия24» редакциясы әлемдегі жағдайдың күн санап күрделеніп, алдағыны болжау қиындай түскенін түсінеді. Алайда бұл таяуда ғана жоғары деңгейде бекітілген жоспарларды ұмытып, қайта-қайта жаңа жоспар жасау керек деген сөз емес.
Қазақстан экономикасындағы негізгі мәселелердің бірқатары сыртқы факторларға емес, ел ішінде жүргізіліп отырған экономикалық саясатқа байланысты. Бұл ретте Үкімет пен Ұлттық банктің ұстанымдары да маңызды рөл атқарады. Үкімет жұмысындағы ұйымдастырушылық мәселелерді әзірге қоя тұрып, экономикалық ахуалдың өзіне назар аударайық. Жалпы ішкі өнімнің өсімінен бөлек, билік пен қоғам үшін маңызды тағы бір мәселе бар.
Халық үшін экономикалық өсімнің ресми көрсеткіштерінен гөрі күнделікті шығынға тікелей әсер ететін баға деңгейі әлдеқайда маңызды. Сондықтан Ұлттық банк пен Үкіметтің 2029 жылға дейінгі болжамдарын осы тұрғыдан қарастырған жөн. Ресми құжаттарда биылғы инфляция 10,2% деңгейінде болжанған. 2027 жылы оны 6,5–8,5% аралығына дейін төмендету, ал 2028 жылы 5% нысаналы көрсеткішке жеткізу көзделіп отыр.
Мұндай міндет бұған дейін де бірнеше рет қойылған. Ұлттық банк пен Үкімет инфляцияны 5–6% деңгейіне дейін төмендетуді ұзақ жылдан бері жоспарлап келеді. Алайда бұл мақсатқа жету мерзімі үнемі бірнеше жыл кейінге белгіленеді. Себебі жаңа болжам әзірленген кезде нақты инфляция көзделген деңгейден екі, кей жағдайда одан да бірнеше есе жоғары болып шығады.
Бұл жағдайдың жылдар бойы қайталануы инфляцияны тежеуге қатысты болжамдар мен нақты көрсеткіштердің арасында елеулі алшақтық бар екенін көрсетеді. Нәтижесінде бұрын белгіленген меже орындалмай, сол мақсат жаңа мерзіммен қайта ұсынылып келеді. Автордың 360 градусқа айналу туралы теңеуі де осы жағдайға қатысты айтылып отыр.
«Еуразия24» бұған дейін де инфляцияның өсуіне оны тежеуге тиіс Ұлттық банк пен Үкіметтің өз саясаты елеулі ықпал етіп отырғанын бірнеше рет жазған (https://eurasia24.media/redakcionnaya-kolonka/a-poutru-oni-prosnulis/).
Енді мәселеге басқа қырынан қарап көрейік. ЖІӨ мен инфляция сөз болған екен, осы екі көрсеткішті бір кестеге түсіріп салыстырайық. Оған экономикадағы ақша көлемін де қосамыз.
Экономикада айналымдағы ақша тауарлар мен көрсетілетін қызмет көлемінен артып кетсе, баға өседі деген белгілі қағида бар. Бұл халықтың қолында ақша көп дегенді білдірмейді. Керісінше, қазақстандықтардың басым бөлігінің табысы күнделікті қажетіне әрең жетеді. Ел ішіндегі тұтынушылық сұранысқа тәуелді шағын және орта бизнестің де қаржысы жеткілікті деуге келмейді.
Есесіне банк секторындағы ақша көлемі жыл сайын артып келеді. Оның өсу қарқыны ЖІӨ өсімінен ғана емес, инфляция деңгейінен де бірнеше есе жоғары.
Мұны М2 ақша агрегатының көрсеткішінен байқауға болады. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл — экономикадағы ақша көлемін сипаттайтын негізгі көрсеткіштердің бірі. Енді оның қалай өзгергеніне назар аударайық:
| Жылдар | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 | 2026 |
| ЖІӨ өсімі, % | -2,5 | 4,3 | 3,2 | 5,1 | 5,0 | 6,5 | 4,1 |
| Тұтыну бағасының өсімі, % | 7,5 | 8,4 | 20,3 | 9,8 | 8,6 | 12,3 | 10,2 |
| М2 ақша массасының өсімі, % | 16,9 | 20,8 | 13,9 | 11,7 | 19,2 | 15,2 | 11,4 |
Кестедегі деректерге қарасақ, ақша массасының экономикадан әлдеқайда жылдам өсуі бағаның қымбаттауына әсер етіп отырған негізгі себептердің бірі деген тұжырым жасауға болады. Басқаша айтқанда, айналымдағы ақшаның шектен тыс көбеюі инфляцияны үдетіп отыр.
Бұған тағы бір жайт назар аудартады. Ұлттық банк те, Ұлттық статистика бюросы да, Үкіметтің салалық статистикасы да инфляцияға ақша-несие саясатының қаншалықты ықпал етіп отырғанын жеке көрсетпейді. Бағаның өсуіне өнеркәсіп және тұтыну тауарларының, коммуналдық тарифтердің, көкөніс пен жемістің, сүт пен еттің, құс еті мен жұмыртқаның қаншалықты әсер еткені егжей-тегжейлі беріледі. Ал Ұлттық банктің жоғары базалық мөлшерлемесі отандық өндірушілердің шығынына қалай әсер етіп отыр? Мөлшерлеме жоғары болғанына қарамастан, экономикадағы ақша көлемі неліктен сонша жылдам көбейіп келеді және оның бағаға ықпалы қандай? Бұл сауалдарға ресми статистикадан нақты жауап табу қиын.
Үкіметтің де бұл үдеріске ықпалын ескермеуге болмайды. Бюджет тапшылығын қарыз қаражаты есебінен қаржыландыру, сондай-ақ «инвестиция орнына тариф» саясатын қарыз тарту арқылы жүзеге асыру айналымдағы ақша көлемінің артуына әсер етпей ме?
Қайта жасақталған Үкімет пен Ұлттық банктің қазіргі басшылығы осы сауалдарға жауап іздей ме — оны уақыт көрсетеді. Ал «Еуразия24» редакциясы бұл мәселелерді көтеріп, өз бағасын беруді жалғастырады. Өйткені Қазақстанда баға өсімін тежеу мүмкін болмаса, қандай өзгеріс жасалса да, оның нәтижесін халықтың күнделікті тұрмысынан сезіну қиын.
