Мұнда ешқандай «шетелдік агент» деген ұғым жоқ, бәрі өте өркениетті: Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетінің сайтында ашық қолжетімді Excel кестесі тұр. Ол «Шетелдік мемлекеттерден, халықаралық және шетелдік ұйымдардан, шетелдіктерден, азаматтығы жоқ адамдардан ақша және (немесе) өзге де мүлік алатын, жариялануға жататын тұлғалардың тізілімі» деп аталады.
Бұл тізілім 2022 жылдың бірінші қаңтарынан бастап жүргізіліп келеді. Соңғы өзгеріс 2026 жылы 20 наурызда, сағат 17:28-де жасалған. Дегенмен, мұндағы мәліметтер 2025 жылдың екінші жартыжылдығын қамтиды — бұл да талдау жасауға болатын өзекті ақпарат.
Қаржылық тұрғыдан алсақ, шетелден ең көп қаражат алатындар —төрт бірдей шетелдік фармакологиялық компания мен бір заң бюросы. Жарты жыл ішінде оларға 2,7 миллиард теңге аударылған. Сонда шетелдіктер бәрінен бұрын біздің денсаулығымыз бен дәрі-дәрмегімізге, сосын заң саласына көбірек алаңдайды екен-мыс.
Дегенмен бізді шетелден қаржы алатын отандық үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) мен қоғамдық белсенділер көбірек қызықтырады. Оларға бөлінетін сома біршама аз болғанымен, бәрібір қомақты. Мысалы, көп жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан «Қазақстандық халықаралық адам құқықтары жөніндегі бюро», 2004 жылы құрылған «MediaNet» халықаралық журналистика орталығы» және тарихы тым әріде жатқан (2008 жылы ашылған) «Құқықтық саясатты зерттеу орталығы» бар. Осы үш ұйым ғана жарты жыл ішінде шетелдік көмектің шамамен бір миллиардқа жуық теңгесін «игеріп» үлгерген.
Нақты есебін тексеру керек болғанымен, отандық ҮЕҰ-дар шетелдік демеушілерден жыл сайын 5-тен 12 миллиард теңгеге дейін қаражат алады деп есептеледі. Сондай-ақ мұндай ұйымдардың тізімі өте қысқа, олардың барлығы дерлік жұртқа жақсы таныс әрі нарықта ұзақ уақыттан бері келе жатқандар.
Ал бізде, өз Отанымызда қоғамдық қызметті қаржыландыру жағы қалай? Жалпы, Қазақстанда 23 мыңнан астам ҮЕҰ тіркелген болса, оның 18 мыңға жуығы «белсенді» жұмыс істейді. Ал жыл сайынғы мемлекеттік қаржыландыру байқауларына тек 900-ге жуық ұйым ғана қатысады.
Осы тоғыз жүз ұйымның қаншасы тұрақты жұмыс істейтін, мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс пен гранттарды алатын сенімді серіктестер екенін, ал қаншасы тек қаржы «бөліске салу» жобалары үшін арнайы құрылған біржылдық ұйымдар екенін білу үшін нақты статистика керек-ақ. Мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс пен гранттық қаржыландыруды үйлестіріп отырған Қаржы министрлігі неге мұндай есепті жүргізбеске?
Бірақ жарияланған мәліметтерден шетелдік және отандық қаржыландыру арасында өзіндік бір «еңбек бөлінісі» бар екені анық байқалады.
Мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс жүйесінің қолданылып келе жатқанына жиырма жыл болды. Оның төрт жүзге жуық бюджеттік бағдарлама әкімшісі бар, ал жылдық жалпы көлемі 30 миллиард теңге шамасында. Бұл қаражат негізінен халықтың әлеуметтік жағынан әлсіз топтарын қолдауға, жастар, әйелдер мен балалар саясатына, сондай-ақ білім, ғылым және спорт салаларына бағытталады.
Іс оңды-ақ, бірақ… Қазақстандағы адам құқықтары мен сөз бостандығы үшін күресетін, шетелден қаржыландырылатын ұйымдар жайлаған дәл сонау сала отандық қаржысыз және қоғамда беделі бар орындаушыларсыз қалып отыр. Негізі қаржы да, оны орындайтындар да жоқ емес, тіпті бөлінетін сома да қомақты. Бірақ біз ол орындаушылардың көбін тани бермейміз.
Демек, отандық билік пен шетелдік грант берушілер арасында ешқандай қайшылық жоқ, керісінше, толық өзара түсіністік қалыптасқан.
Дегенмен, адам құқықтары, сөз бостандығы, ақпаратты еркін алу және тарату құқығы — 1995 жылы қабылданған Ата Заңда бекітіліп, 2026 жылғы Конституцияда да қайта айқындалған құндылықтар. Сол себепті, логикаға салсақ, Қазақстан мемлекеті бұл құндылықтардың қамтамасыз етілуін тек шетелдік қаржыға иек артып қалдырмауы тиіс еді.
Жоқ, бұл жерде шетелдік агенттердің соңына түсу туралы сөз болып отырған жоқ, мәселе — өз елімізде беделді құқық қорғаушылар шоғырын қалыптастыру қажеттілігінде.
Әйтпесе, бұл олқылықтың зардабы ауыр болуы мүмкін.
