Қызылордада өткен V Ұлттық құрылтайдың басты ақпараттық оқиғасы — жақын арада вице-президент лауазымының енгізілуі болмақ. Конституцияға енгізілетін өзгерістер тек қағаз бетіндегі жазулар болса, вице-президент — мемлекет басшысына қатысты күтпеген жағдайлар (форс-мажор) орын алғанда, негізгі шешімдерді қабылдайтын және құжаттардың мазмұнына тікелей ықпал ететін нақты тұлға. Қазақстандағы суперпрезиденттік билік жүйесінің табиғаты осындай, сондықтан саяси процестерден хабары бар орта екінші кезектегі мәселелерге назар аудармайды.
Конституциялық реформа жөніндегі комиссия — Қазақстанның саяси жүйесіндегі жаңадан құрылған институт. Ол — құрамы жағынан мемлекеттік қызметшілер мен депутаттардан бастап, саясаттанушылар мен блогерлерге дейін қамтитын (барлығы 129 адам), ауқымды әрі сан алуан өкілдерден тұратын орган. Алайда, Астанада өткен алғашқы отырыстың өзінде комиссия мүшелері вице-президенттік институтын енгізу мәселесін талқылай бастады.
Вице-президентті Президент Құрылтайдың келісімімен, мүшелердің көпшілік дауысы арқылы тағайындайды. Мемлекеттік иерархиядағы бұл жаңа тұлғаның өкілеттіктерін де Мемлекет басшысы айқындайды. Дегенмен, Комиссия мүшелері өз ұсыныстарын ортаға салып үлгерді.
Жаңа лауазым иесі Президенттің тапсырмасы бойынша халықаралық қатынастарда Қазақстан Республикасының мүддесін білдіреді; Мемлекет басшысының атынан Құрылтаймен, Үкіметпен және өзге де мемлекеттік органдармен іс-қимыл жасайды; сондай-ақ еліміздегі және шетелдегі қоғамдық-саяси, ғылыми және мәдени ұйымдармен ынтымақтастық орнатады.
«Мәтіндегі ең маңызды түзету — «өзге де өкілеттіктерді Президент айқындайды» деген ереже. Бүгінгі таңдағы негізгі сауал да осы құзыреттің айналасында өрбуде. Егер Қазақстан вице-президенттік институттың америкалық моделіне бет бұрса, бұл лауазым иесі іс жүзінде Мемлекет басшысын алмастыра алатын тұлғаға айналады. Мұндай жағдайда ол форс-мажор кезінде билік тізгінін бірден қолға алып, Ақордадағы басқару тізгініне ие болады.
Сонымен қатар, ирандық модельдің де өзіндік ерекшелігі бар. Мұндай жүйеде вице-президент биліктің уақытша сақтаушысы рөлін атқарады. Президент өз қызметін атқара алмайтын төтенше жағдай туындаса, ол Мемлекет басшысының өкілеттігін тек екі айға — кезектен тыс сайлау өткенге дейін ғана иеленеді. Ең басты шектеу — уақытша басқарушы ретінде вице-президенттің сол сайлауға үміткер ретінде қатысуға құқығы болмайды».
Дегенмен, Иран Ислам Республикасының (ИИР) күрделі басқару жүйесінде нақты билік құзыретіне ие ең жоғарғы лауазым иесі — рахбар (рухани көсем) институты бар екенін ескеру қажет. Бұған қоса, Рахбарға іс жүзінде саяси гвардия қызметін атқаратын Ислам революциясы сақшылар корпусы (ИРСК) тікелей бағынады. Тұтастай алғанда, егер Ирандағы вице-президенттің жеке саяси амбицияларын жүзеге асыруға ниеті туындаса, оған тосқауыл қоя алатын өте қуатты институционалдық тетіктер қалыптасқан.
Қазақстан жағдайында ирандық нұсқаның жүзеге асуы екіталай. Себебі, белгілі бір жағдайларға байланысты Президент міндетін атқарушы деңгейіне көтерілген тұлғаның жоғары билікке баруына тосқауыл болатын нақты күш жоқ деуге болады.
Отандық саяси мәдениетте Мемлекет басшысының атынан марапаттар тапсыратын немесе халықаралық форумдарға қатысатын, бірақ болашақта ел тізгінін ұстауға мүмкіндігі жоқ тұлғаны салмақты саяси фигура ретінде қабылдау қиын. Мұндай міндеттерді Мемлекеттік кеңесші де емін-еркін атқара алады. Алайда, егер Мемлекеттік кеңесші лауазымы жойылатын болса, саяси бағыттың қайда бет алғаны айқындала түспек.
Іс жүзінде вице-президент лауазымы билік мұрагері мәртебесін білдіреді. Мемлекеттік аппарат, ірі бизнес өкілдері мен медиа саласы бұл тұлғаны дәл осылай қабылдайтын болады. Қазақстанның саяси дәстүрінде кез келген маңызды мәселе бойынша кепілдікті тек мемлекеттік иерархиядағы ең жоғарғы тұлға береді және түпкілікті шешімді де соның өзі қабылдайды. Сондықтан вице-президент өзінің лауазымы мен атқаратын рөліне қарай билік сабақтастығының нышанына айналады.
Бұл жағдайдың екі қыры бар: бір жағынан, болашақта тізгінді кімнің иеленетіні айқындалатындықтан, жүйенің орнықтылығы артады. Екінші жағынан, вице-президент институтының саяси салмағы мен оның мансаптық бағыты қолданыстағы көшбасшының ықпалын белгілі бір дәрежеде бәсеңдетуі мүмкін.
Шын мәнінде, Қазақстанның қазіргі жағдайында бұл — шешімі табылмас күрделі қайшылық. Вице-президенттікке әлсіз тұлғаны тағайындау қауіпті, өйткені ол сын сағатта мемлекеттік басқару тізгінін ұстай алмай қалуы мүмкін. Ал мықты саясаткерді таңдау — қолданыстағы Президентке еріксіз бәсекелес жасаумен бірдей.
Вице-президент құзыретінің әлі де нақтыланбауы және Конституциялық реформа жөніндегі өкілетті комиссияның құрылуы — саяси басшылықтың билік транзиті кезіндегі келеңсіздіктерді алдын ала сейілтуге тырысып жатқанын айқын аңғартады.
Нұрсұлтан Назарбаев кезеңінде жоғарғы билік жүйесінде екінші дәрежелі саяси лауазым институтынан бас тартылды. Басқару құрылымында бір ғана шешуші орталық — президенттік өкілеттік болды, ал өзге жоғары лауазымдар дербес саяси салмаққа ие болмады. Қасым-Жомарт Тоқаев 1990-жылдардың басындағы басқару моделіне қайта оралуға талпынып отыр. Теориялық тұрғыдан алғанда, саяси салмағы бар вице-президент тұлғасына негізделген үйлесімді модельдің қалыптасуына мүмкіндік болуы мүмкін. Алайда мұндай форматтың Қазақстан жағдайында іске асу ықтималдығы төмен.
