Бұқаралық ақпарат құралдарында АҚШ пен Иран арасындағы алдағы уақытта соғыстың “сөзсіз” болатыны туралы ақпараттық шудың күшеюі аясында жағдайға байыппен қарап, оны салқынқандылықпен бағалап көрейік.
Жақында жасалған әскери келісім аясында Ресей Иранға қару-жарақ жеткізіп отыр. Ал Қытай Иранға АҚШ күштерінің қозғалысы туралы жедел ақпарат беруге көмектесіп, өз спутниктік желісіне қолжетімділік ұсынып, басқару және үйлестіру жүйелерінің жұмысын сақтауға жәрдемдесуде. Осы жағдайды ескерсек, Вашингтонның Иранның әскери басшылығы мен басқару орталықтарын жоюға бағытталған әрекеттері күткендей нәтиже бермеуі мүмкін. Бұл өз кезегінде Тегеранға зымыран соққыларын жалғастыруға мүмкіндік беріп, АҚШ үшін елеулі шығын қаупін арттырады. Тіпті Иранның кейбір байланыс арналары уақытша істен шығарылған күннің өзінде, Тегеран Таяу Шығыс аймағындағы стационарлық америкалық әскери базаларға соққы жасау мүмкіндігін сақтап қала алады.
Еске сала кетсек, 2025 жылы маусымдағы соғыс барысында Иран Израильдің соққыларына қарамастан зымырандық шабуыл жасау қабілетін көрсетті. Болжанып отырған әскери сценарий жүзеге асқан жағдайда да Иран қарсылас тарап бітімге ұмтылғанға дейін Израильге соққыларын жалғастыра беруі мүмкін. Мұндай жағдай ирандық билік құлағанға дейін жалғасып, соңында тараптардың келісімге келуімен аяқталуы мүмкін.
2025 жылы маусым айында Иран небәрі 12 күннің ішінде АҚШ-тың THAAD зымыранға қарсы кешендерінің шамамен 25%-ын жойғаны айтылды. Ұзаққа созылған соғыс жағдайында АҚШ-тың зымыранға қарсы қорғаныс жүйесінің қоры едәуір сарқылып, оның Азия-Тынық мұхиты аймағындағы әскери позицияларына қауіп төндіруі мүмкін. Егер Иран Парсы шығанағындағы америкалық базаларды да нысанаға алып, қысқа және орта қашықтықтағы зымырандар орналасқан нысандарға соққы жасаса, қорғаныс жүйесінің ресурстары әдеттегіден әлдеқайда тез сарқылуы мүмкін.
Өңірдегі америкалық әскери базаларға елеулі залал келуі ықтимал, бұл әскери қызметшілер арасындағы шығындардың ұлғаюына алып келуі мүмкін. Мұндай жағдайды саяси тұрғыдан негіздеу АҚШ басшылығы үшін күрделі болмақ, соның салдарынан атысты тоқтату мәселесін қарастыруға мәжбүр болуы мүмкін.
Мәмілеге келу — ең қисынды шешім
АҚШ-тың өткен тәжірибесі көрсеткендей, тіпті екі әуеатасушы топты жұмылдырғанына қарамастан, Солтүстік Йемендегі хуситтерді біржолата талқандау мүмкін емес. Осыған ұқсас жағдай Ливанда да байқалады: Израиль «Хезболланың» басшылық құрамының басым бөлігін жойғанымен, бұл қарулы топ әлсірегеніне қарамастан өз қызметін тоқтатқан жоқ. Керісінше, халық пен үкімет оны аймақтағы нақты күш ретінде мойындап отыр. Ал ХАМАС болса, Израиль тарапынан оқ атуды тоқтату режимі жиі бұзылып жатса да, Газа секторын басқаруды әлі де өз қолында ұстап тұр.
Демек, Ақ үй әуе соққылары арқылы Ирандағы билік жүйесін құлата алмайтынын түсінуі тиіс. Себебі бұл елдегі биліктің үш тармағы — рухани, зайырлы және әскери (Ислам революциясы сақшылар корпусы) құрылымдары өзара үйлесімді әрі жүйелі әрекет етеді. Вашингтон бұл жағдайда тек белгілі бір жеңілдіктерге немесе шегіністерге ғана қол жеткізе алуы мүмкін. Осыны ескере отырып, Вашингтон үшін ресми мәмілеге келу ең тиімді әрі қисынды қадам болмақ.
Энергетикалық инфрақұрылымға келетін залал шектеулі болмақ
Егер АҚШ тарапы Иранның энергетикалық нысандарын бомбалауды мақсат етсе, Тегеран қарсы іс-қимыл ретінде Таяу Шығыстағы американдық меншіктегі энергетикалық нысандарға соққы беруі мүмкін. Демек, энергетикалық инфрақұрылымға келетін нұқсанның көлемі шектеулі болмақ, өйткені екі тарап та өзара шабуылдың ауыр салдары мен орасан зор шығынын жете түсінеді.
Иран Ормуз бұғазын жабуға мүдделі емес, өйткені мұндай қадам Таяу Шығыстағы өзге мемлекеттердің соғысқа тартылу қаупін арттырады. Тегеранның негізгі мақсаты — өңірлік ойыншыларды АҚШ-пен тікелей қарсыласудан алшақ ұстау, сондықтан әрекеттері шектеулі әрі нысаналы сипатта болуы ықтимал.
Осы тұрғыдан алғанда, АҚШ пен Иран арасындағы қақтығыстың жаһандық энергетикалық дағдарыс деңгейіне жету ықтималдығы төмен деп бағаланады.
Ұзаққа созылған соғыс ешкімге тиімді емес
Хезболла, ХАМАС немесе Йемендегі хуситтерден айырмашылығы, Тегеран көтерілісшілер қозғалысы сияқты соғыс жүргізе алмайды. Иран — ұлттық мүдделерін айқын түсінетін үкіметі бар ірі өңірлік мемлекет. Бұл мүдделер елден өнеркәсіптік әлеуетті сақтауды, басқару және бақылау жүйесінің тұрақты жұмысын қамтамасыз етуді, сондай-ақ санкциялар әлсіреткен экономика мен сыртқы ықпалға ұшырап отырған қаржы жүйесінің тұрақтылығын ұстап тұруды талап етеді. Осы себепті Иран үшін ұзаққа созылатын соғысқа қатысу стратегиялық тұрғыдан тиімсіз.
АҚШ Президенті де өз айналасындағылардың Иранмен арадағы созылмалы соғысқа жол бермейтінін жақсы түсінеді. Бұған, әсіресе, американдық оңшыл күштер арасында Израильге деген теріс көзқарастың артуы айтарлықтай әсер етуде. Қазіргі таңда алдағы аралық сайлау мерзімдері де үлкен маңызға ие. Трамптың айналасындағы саяси топтардың басым бөлігі Израиль ықпалына үзілді-кесілді қарсылық танытып отыр. Бұл жағдай АҚШ әкімшілігінің жоғары лауазымды өкілдері мен олардың демеушілерінің есімі аталған Эпштейн ісіне қатысты ашық деректердің жариялануымен тікелей байланысты.
АҚШ президентінің Украина, Газа және Иран бағыттары бойынша басты келіссөз жүргізушісі ретінде әрекет етіп жүрген жылжымайтын мүлік саласының девелопері әрі Трамптың жақын серігі Стив Уиткофф Иранның америкалық әскери қатысудың күшеюіне қарамастан «тізе бүкпегеніне» Трамптың көңілі қалғанын мәлімдеді. Бұл мәлімдеме Вашингтон тарапынан жасалған әскери-саяси қысымның күтілген нәтижені бермегенін аңғартады.
Орынсыз немесе асығыс шешімдердің қабылдану қаупі бар ма?
Иранға қарсы шиеленістің күшеюіне, ең алдымен, Тель-Авивтің ұстанымы ықпал етіп отыр деген пікір бар: АҚШ саяси жүйесіндегі ықпалын пайдалана отырып, Нетаньяху Иранға алдын ала соққы беру арқылы Вашингтонды соғысқа жанама түрде тарту және Израильді қорғау үшін АҚШ-ты араласуға мәжбүр етуі мүмкін деген қауіп айтылады. Сонымен қатар, израильдік тараптың талаптары тек ядролық бағдарлама мәселесімен шектелмей, Иранның зымыран өндірісіне және елдегі саяси жүйеге қатысты өзгерістерді де қамтиды. АҚШ президенті бұл талаптарды жария түрде айтқанымен, іс жүзінде олардың жүзеге асуын мүмкіндігінше кейінге шегеріп отырғаны байқалады.
Израильдің Иранға қатысты алға тартып отырған талаптарының орындалуы іс жүзінде мүмкін емес. Бұл ұстанымды Иран басшылығы бірнеше рет ресми түрде мәлімдеген. Тегеран ядролық бағдарлама бойынша жекелеген шектеулер мен келісімдерге баруы ықтимал, алайда оны толық тоқтату мәселесін қарастырмайды, себебі бейбіт атом энергетикасын дамыту елдің ұзақмерзімді стратегиялық мүдделеріне жатады. Сонымен қатар өңірлік қауіпсіздік тәуекелдері, ең алдымен Израиль тарапынан төнетін қатер факторы, Иранның зымыран әлеуетінен бас тартуына жол бермейді. Осыған байланысты Тель-Авив пен Вашингтон талап етіп отырған зымыран бағдарламасын тоқтату және толық әскери шектеулер енгізу Тегеран үшін стратегиялық тұрғыдан қабылданбайтын талаптар ретінде бағаланады.
Сол сияқты, Иран «Хезболлаға», сондай-ақ ирактық қарулы топтарға көрсететін қолдауын тоқтатуы екіталай. Ливандық «Хезболланың» негізін қалаушылар Ирандағы 1979 жылғы Ислам революциясына дейін-ақ ирактық дін қайраткерлерінің ықпалымен «вилаят әл-фақих» идеясын қабылдаған. Ливан, Ирак және Иран шииттері, әсіресе жетекші діни әулеттер, тарихи тұрғыдан өзара тығыз байланысқан. 1960–1970 жылдары ливандық шиит көшбасшыларының бір бөлігі Парсы өңірі мен Ливаннан шыққан, Ирактағы діни орталықтарда білім алған тұлғалар болған. Қазіргі кезеңде Ирактағы бейресми саяси ықпал орталықтарының қалыптасуына да Иранның қолдауы елеулі әсер етті. Бұған қоса, Ирак шииттері өңірдегі геосаяси тепе-теңдікті сақтау үшін қуатты Иран факторына мүдделі, өйткені бұл оларды көршілес сунниттік державалардың ықпалынан қорғайтын стратегиялық тірек ретінде қарастырылады. Осы себепті қалыптасқан шииттік геосаяси өзекті толық әлсірету немесе ыдырату шынайы саяси жағдайда жүзеге асуы қиын міндет болып саналады.
Бұл талаптардың тым жоғары болуы Израиль үшін соғысты ақтаудың саяси негізіне, ал АҚШ әкімшілігі үшін қақтығысты негіздеудің құралына айналып отырғанын көрсетеді. Мұндай жағдайда қате шешімдер қабылдау қаупі артып, ірі өңірлік соғысқа ұласу ықтималдығы жоғарылайды, оның салдары жаһандық деңгейде болжауға келмейтін болуы мүмкін.
Басқа қырынан алғанда, Израиль тарапынан соғысқа шақыратын мәлімдемелердің күшеюі және АҚШ-тың өңірдегі әскери қатысуының артуы байқалғанымен, Ақ үйдің ресми ұстанымы салыстырмалы түрде байсалды сипатта қалып отыр. Осы кезеңде Қытай, Ресей және Иран әлемдік энергетика үшін стратегиялық маңызы зор Ормуз бұғазы маңында «Теңіз қауіпсіздігі белдеуі – 2026» атты бірлескен әскери-теңіз оқу-жаттығуларын өткізуде.
Сонымен қатар АҚШ пен Иран арасында ядролық бағдарламаға қатысты келіссөздер жалғасатыны хабарланды. Келесі келіссөз кезеңі 27 ақпан, жұма күні өтпек.
Жағдайдың одан әрі ушығуына жол берілмей, салмақты әрі ұтымды шешімдер қабылданады деген үміт бар.
