Жуырда Мәжіліс кулуарында журналистер мен Ұлттық экономика бірінші вице-министрі Азамат Әмрин арасында қызықты әңгіме өрбіді. Журналистер одан азық-түлік бағасының қымбаттауы туралы сұрағанда, бұқаралық ақпарат құралдарының қызанақ, қарақұмық пен қырыққабат сынды жемістердің арзандағанына назар аудармай отырғанын айтты. Сонымен қатар шенеунік өз отбасында сатып алу жұмыстарымен жұбайы айналысқандықтан, отбасылық шығындарды қадағаламайтынын ашық жеткізді. Ұлттық экономика министрлігіндегі осы бір көңіл-күйге қарап, инфляцияны ауыздықтай алған үкімет үшін қуануға да болар еді. Соған қарамастан, ресми статистика көрсеткіштері мен халықтың баға ахуалын шынайы бағалауы арасындағы айырма жойылар емес. Тұтынушылар тек өмір сүру құнының қымбаттап жатқанын айтып қана қоймай, үкіметтің инфляцияны тежеуге бағытталған жедел шараларына сенімсіздік танытып отыр.
ДҮКЕНДЕГІ БАҒА МЕН МИНИСТРЛЕР СӨЗІНІҢ АЙЫРМАШЫЛЫҒЫ
Ұлттық экономика бірінші вице-министрі Азамат Әмрин азық-түлік бағасының қымбаттауы және инфляциялық үдерістердің ҚҚС-тың өсуімен байланысы туралы баспасөз өкілдерінің сұрағына былай деп жауап берді: «Мысалы, қазір қызанақ, қырыққабат, қарақұмық бағасы төмендеп жатыр. Неліктен бұл туралы айтпайсыздар? Барлық нәрсе қымбаттап жатыр деп айтқандарыңыз шындыққа жанаспайды».
Оның мәлімдеуінше, қазіргі таңда жағдай әлеуметтік маңызы бар азық-түлік өнімдері бойынша алдын алу шараларын іске асырып жатқан мемлекеттің бақылауында. Әмрин көрсеткіштердің жоспарлы түрде төмендеп жатқанын алға тартып, инфляцияның бәсеңдеу үрдісін атап өтті.
«Өткен жылдың қыркүйек айында ең жоғары көрсеткіш 12,6 пайызды құраған болатын. Қазіргі уақытта бұл көрсеткіш төмендеп келеді. Сәуір айында инфляция 10,6 пайыз деңгейінде тіркелді. Мамыр айында да төмендеуі күтілуде. Ағымдағы жылы инфляция деңгейін бір таңбалы санға дейін төмендету жоспарланып отыр», — деп Ұлттық экономика бірінші вице-министрі атап өтті.
Ұлттық статистика бюросының (ҰСБ) 2026 жылғы сәуір айына арналған деректері қағаз жүзінде Ұлттық экономика министрлігі өкілдерінің ұстанымын растайды. Сонымен қатар, бір жыл ішінде азық-түлік тауарларының бағасы 11,3%-ға, азық-түлікке жатпайтын тауарлар 11,7%-ға, ал ақылы қызметтер 8,9%-ға өскен. Тек сәуір айының өзінде азық-түлік бағасы 0,7%-ға қымбаттады.
Үкімет ҚҚС мөлшерлемесінің 16%-ға дейін көтерілуінің инфляцияға әсері есептелген 2–3% шегінде қалып отырғанын және бұл бағаның күрт өсуіне алып келмеуі тиіс екенін мәлімдеп отыр.
МАЗАСЫЗДЫҚ ТІЗБЕГІ
Алайда Ұлттық банктің тұрақты әлеуметтік сауалнамалары мүлдем өзгеше жағдайды сипаттайды. Өткен жылдың қорытындысы мен 2026 жылдың алғашқы айларындағы зерттеу нәтижелері қоғамда үлкен күмән бар екенін аңғартады — халық арасында баға өсіміне қатысты қауіп әлі де жоғары.
Еуразия24 басылымы бас реттеушінің 2025 жылғы есебіне сүйене отырып, бұл туралы ресми мәліметтерді жариялаған болатын.
«2025 жылы желтоқсанда қысқа мерзімді инфляциялық күтулер 14,7%-ды құрады. Бағаны өсіретін факторлардың қазіргі теңгерімі жағдайында респонденттер арасындағы белгісіздіктің жоғары болуы инфляциялық қауіптің әлі де сақталып отырғанын көрсетеді. Сонымен қатар, алдағы 5 жылға арналған инфляцияның медианалық бағалау көрсеткіші 14,3% деңгейінде тіркелді. Тұтастай алғанда, бұл халықтың ұзақ мерзімде баға серпініне қатысты алаңдаушылығын айқын аңғартады», — деп 2026 жылдың басындағы жағдайды тағы бір мәрте еске саламыз.
Өткен жыл бойы сауалнамаға қатысқандардың шамамен 40%-ы ай сайын тауарлар мен көрсетілетін қызметтер бағасының қалыпты немесе өте қатты өскенін атап өткен.
Бағаның қалыпты өскенін байқаған азаматтардың ең көп үлесі қаңтар айында тіркелген— 49,2%, ал жыл соңына қарай бұл көрсеткіш 47,7%-ды құрады. Сонымен бірге, бағаның «өте қатты өсуін» сезінгендердің ең жоғары көрсеткіші ақпан айында тіркеліп (46,1%), жыл соңында 37,5% деңгейінде сақталды. Бұл ретте респонденттердің басым көпшілігі, яғни 73%-дан астамы инфляциялық қысымның негізгі көзі ретінде дәл азық-түлік өнімдерін атаған. Олардың 22%-ы сөрелердегі нақты баға бір жыл ішінде 20%-дан астамға өскенін алға тартты, бұл Ұлттық статистика бюросының ресми көрсеткіштерінен шамамен екі есе жоғары.
2026 жылдың басында – қаңтар мен сәуір аралығында – халық арасындағы мазасыздық деңгейінің жоғары көрсеткіштерде сақталу үрдісі әрі қарай жалғасты. Өткен 12 айға жасалған бағалау 13-14% шамасында құбылып, тұтыну бағаларының ресми индексінен үнемі жоғары болып отыр.
Ұлттық банктің ай сайынғы сауалнамаларында өткен айда баға «тым қатты өсті» деп мәлімдеген азаматтардың үлесі қаңтарда 3,1%-ды құраса, сәуірге қарай бұл көрсеткіш 2,2%-ға дейін сәл ғана бәсеңдеген. Бұған қоса, респонденттердің тағы 7,9-9,3%-ы ай сайын қысқа мерзімді кезеңде бағаның 4-6%-ға өскенін айтады. Бұл халықтың инфляция деңгейін Ұлттық статистика бюросының дерексіз әдістемелік себетіне қарап емес, нақты тұтынатын негізгі тауарлардың құнына қарап бағамдайтынын көрсетеді.
Ағымдағы жылдың қаңтар-сәуір айларында халықтың экономикалық қауіп-қатері жоғары деңгейде сақталды. Өткен 12 айға жасалған бағалау 13-14% шамасында құбылып, тұтыну бағаларының ресми индексінен үнемі жоғары болып отыр.
Азық-түлік құрылымында халық ең алдымен ет өнімдерінің, жаңа піскен жеміс-жидек пен көкөністің, сондай-ақ ірімшік пен шұжық түрлерінің қымбаттағанын айрықша атап өткен. Ал азық-түлікке жатпайтын тауарлар тобында дәрі-дәрмек, киім-кешек, аяқ киім және тұрмыстық химия өнімдерінің бағасы тұтынушылардың наразылығын тудырған негізгі факторларға айналды. Қызмет көрсету саласы бойынша коммуналдық төлемдер (ТҮКШ), интернет және ұялы байланыс тарифтерінің өсуі халық қалтасына ең ауыр соққы болып тиді. Қысқасы, жағдай өткен жылғы үрдісті қайталап отыр.
БАҒА ӨСІМІНІҢ СЕБЕПТЕРІ
Экономикалық ведомстволар мен қарапайым халықтың инфляция себептеріне қатысты пікірлерін өзара салыстыру ерекше талдаулық маңызға ие. Ұлттық банк жүргізген сауалнамалар тұтынушылардың пікірінше елдегі баға өсімін жеделдетіп отырған негізгі 5 факторды нақты айқындауға мүмкіндік береді:
- Дүкендердегі азық-түлік бағасының қымбаттауы — респонденттердің үштен екісінен астамы ай сайын осы көрсеткішті басты себеп ретінде белгілейді;
- Жанар-жағармай құны — сауалнамаға қатысқандардың жартысына жуығы осы факторды тұрақты түрде алға тартады;
- Коммуналдық қызмет (ТҮКШ) тарифтері — тіпті мораторий қолданылған кезеңде де халық арасында инфляциялық қысымды күшейтетін негізгі фактор ретінде қабылданып келді;
- Теңге бағамының құбылуы — отандық нарықтың импортқа тым тәуелді болуына байланысты, қазақстандықтардың 25,6%-дан 29,8%-ға дейінгі бөлігі мұны баға өсімінің тікелей себебі деп санайды;
- Салықтық өзгерістерге қатысты қауіп — ҚҚС мөлшерлемесінің артуымен байланысты алаңдаушылық 1 қаңтарға дейін-ақ сауалнамаға қатысқандардың ширегінде пайда болған.
Шын мәнінде, бұл қауіп негізсіз болған жоқ: салық мөлшерлемесі өзгере салысымен, реформаға алғашқылардың бірі болып ұялы байланыс операторлары ден қойып, тариф құнын бірден өсірді.
Бұдан бөлек, сұрау салуға қатысқандардың бестен бір бөлігіне жуығы (20%-ы) бөлшек саудадағы қымбатшылыққа әлеуметтік төлемдер, зейнетақы мен жалақының қатар өсуі де жанама әсер етіп отырғанын алға тартты.
ДАҒДАРЫСҚА ҚАРСЫ ШАРАЛАР ТИІМДІ МЕ?
Қазақстан Үкіметі Ұлттық банк және Қаржы нарығын реттеу мен дамыту агенттігімен бірлесіп, соңғы бір жыл бойы төтенше режімде жұмыс істеді. Осы кезеңде инфляцияны ауыздықтау үшін әкімшілік және монетарлық қысым жасаудың кең ауқымды тетіктері қолданылды.
Тұтынушылық несиелендіру мен сұраныс қарқынын бәсеңдету мақсатында Ұлттық банк базалық мөлшерлемені екі рет көтерді: наурызда 16,5%-ға, ал қазанда 18%-ға дейін жеткізді. Мұнымен қоса, 16 қазаннан бастап АИ-92 маркалы бензин мен дизель отынының бағасын өсіруге тыйым салынып, коммуналдық қызмет тарифтері 2026 жылдың бірінші тоқсанының соңына дейін өзгеріссіз қалдырылды. Әлеуметтік маңызы бар тауарлардың үстемеақысын 15 пайыздан асырғаны үшін мемлекет тарапынан мыңдаған сауда нысанына айыппұл салынды. Ал 2026 жылғы 4 қаңтардан бастап маржасы шектелетін әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының тізбесі 19-дан 31 атауға дейін кеңейтілді. Сондай-ақ Халықтың әл-ауқатын арттыру мен жағдайды тұрақтандыру жөніндегі 2026-2028 жылдарға арналған бірлескен іс-қимыл бағдарламасы қабылданды.
Дегенмен, мемлекеттік аппараттың осындай ауқымды әрекеттеріне қарамастан, әлеуметтік сауалнама нәтижелері халықтың бұл қадамдардың ұзақмерзімді тиімділігіне сенбейтінін көрсетеді. Біздің пайымдауымызша, бұл күдікке Үкімет енгізген шектеулердің уақытша әрі жасанды сипаты себеп болып отыр.
Аталған шаралардың инфляциялық күтілімдерге еш ықпал етпеуіне қарап, халық тарифтерді шектеу мен бағаны әкімшілік жолмен тежеуді бағаның кейіннен күрт өсуіне әкелетін уақытша фактор ретінде бағалады деп қорытынды жасауға болады.
Тіпті, ірі сауда желілеріндегі үстемеақыны бақылау тетігі іске асқан күннің өзінде, елде азық-түліктің нақты құнын белгілейтін ондаған мың ұсақ бөлшек сауда нүктелері бар екенін ұмытпаған жөн.
Ұлттық банктің сауалнама қорытындылары бойынша есептеріндегі бірден-бір оң көрсеткіш – жыл басына қарай банктік депозиттерде жинағы бар азаматтар үлесінің 65%-дан 70%-ға дейін өсуі болды. Соңғы деректерге сүйенсек, ақпан айында банкте жинағы барлардың үлесі 0,5%-ға төмендеген. Біздің пайымдауымызша, бұл үрдістер халықта бос ақшаның көптігінен емес, салымдар бойынша пайыздық мөлшерлемелердің жоғары болуымен түсіндіріледі. Бұл фактор тұрғындарды ірі сатып алулардан бас тартып, соңғы қаражатын жинақтауға ынталандырып отыр.
Сәуір айында жүргізілген сауалнамаға қатысқандардың 37%-ы өздерінің материалдық жағдайы қазіргі деңгейде өзгеріссіз қалғанын мәлімдеді. Бұл – 2025 жылдың сәуірінен бергі ең жоғары көрсеткіш. Ал респонденттердің тек 22,6%-ы ғана болашақта жағдайдың жақсаратынына үміт артады, бұл – соңғы бір жыл ішінде тіркелген ең төменгі көрсеткіш.
Қаржы-экономикалық блоктың инфляциялық процестерді әкімшілік қысым мен монетарлық талаптарды қатайту арқылы реттеу әрекеттерінен қысқамерзімді нәтиже бар екені даусыз. Мәселен, Амрин атап өткендей, қызанақ, қарақұмық пен қырыққабат бағасының арзандағаны байқалады. Бірақ бұл реттеу шаралары тауарлар мен қызметтердің негізгі жиынтығын түгел қамти алмай отыр. Сонымен қатар, азаматтар өмір сүру құнының артуына байланысты шығындарын оңтайландыруда. Олар ірі сатып алулардан бас тартып, тек ең қажетті тауарларды ғана алатын болды.
