Оқу-ағарту министрлігі балаларға қосымша білім беру жүйесін ауқымды реформалауға арналған пилоттық жобаның географиясын кеңейтті. Құрылтайдағы «Ауыл» фракциясының депутаттық сауалына берген жауабында Жұлдыз Сүлейменова спорттық, шығармашылық және білім беру үйірмелері OQU бірыңғай цифрлық платформасына біріктірілетінін, ал пилоттық жоба Қазақстанның 11 өңірінде 2027 жылғы 1 қыркүйекке дейін жалғасатынын мәлімдеді. «Бір бала – бір ваучер» қағидаты өңірлерге тізімдегі жалған қатысушыларды анықтап, мемлекеттік білім беру тапсырысын тиімді бөлуге мүмкіндік береді. Мұндағы басты міндет – балалардың өз сұранысына сай қосымша білім алуына, яғни шығармашылық үйірмелер мен спорт секцияларына қатысуына жағдай жасау. Алайда алғашқы қарағанда бәрі ойдағыдай көрінгенімен, іс жүзінде жағдай шынымен соншалықты мінсіз бе?
Біз пилоттық жобаның өңірлік қамтылуына назар аудардық. Пилоттық жоба әзірге елдің ең ірі қаласы – Алматыны қамтымай отыр. Яғни оңтүстік астана әзірге пилоттық жобадан тыс қалып отыр. Ал қалада балаларды жыл сайын шамамен 15–16 млрд теңге бөлінетін үйірмелер мен спорт секцияларына орналастыруға қатысты сын аз емес.
2025 жылғы маусымда пилоттық жобаға Атырау, Қарағанды, Қызылорда, Астана, Ақтөбе және Шымкент қосылды. Ал 2026 жылғы қыркүйектен бастап тағы бес өңір – Абай, Ақмола, Жамбыл, Павлодар және Түркістан облыстары қатыса бастады.
БӘРІ ЖОСПАРДАҒЫДАЙ ЕМЕС
Қыркүйекте «Ауыл» партиясының депутаттық фракциясы Оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменоваға бірқатар өткір мәселе көтерілген сауал жолдады. Депутаттар ауыл мен қала балаларының бос уақытын тиімді өткізуге арналған үйірмелер мен секцияларға қолжетімділігі бірдей емес екенін алға тартты.
«Оқу-ағарту министрлігінің дерегіне сәйкес, 2025 жылдың қорытындысы бойынша балаларды қосымша біліммен қамту деңгейі 90%-ға жетіп, 3,5 млн баланы құрады. Оның ішінде 2,2 млн бала тегін үйірмелер мен секцияларға қатысады. Қосымша білім беру ұйымдарының саны 2 мыңнан асты. Бұл – жақсы көрсеткіш. Алайда жалпы статистиканың ар жағында ауыл мен қала балаларының мүмкіндіктеріндегі айырмашылық сақталып отыр. Бүгінде елде 4,1 млн-нан астам оқушы білім алады. Спорт, өнер, музыка, робототехника және IT бағыттары бойынша қосымша білім алу мүмкіндігі ауыл мен қала балалары үшін бірдей емес. Негізгі қиындық үйірменің бар-жоғында ғана емес, баланың өзіне ұнайтын бағытты таңдай алуында. Қаладағы балалардың мүмкіндігі молырақ болса, шағын және шалғай ауылдарда таңдау көбіне бірнеше үйірмемен ғана шектеледі», – делінген депутаттық сауалда.
«Не ұсынса, соны ал» деген тиімсіз тәсілден арылу үшін депутаттар Оқу-ағарту министрлігіне төрт нақты ұсыныс айтты.
Біріншіден, ауылдар мен қалалардағы үйірмелер мен секцияларға қолжетімділікті бөлек есептеп, ата-аналар мен балалардың пікірін ескеру қажет.
Екіншіден, мемлекеттік тапсырыстың ашық әрі әділ бөлінуі үшін қызмет көрсетушілерді іріктеу талаптарын күшейту ұсынылды.
Үшіншіден, қосымша білім беруге мектептерді, клубтар мен кітапханаларды кеңінен тарту керек. Ал шалғай елді мекенде қажетті инфрақұрылым мүлде болмаса, көшпелі үйірмелерді дамыту қажет.
Төртіншіден, шалғай ауылдарда жұмыс істейтін педагогтерге, әсіресе сабақтан тыс уақытта қосымша білім берумен айналысатын мұғалімдерге аумақтық үстеме коэффициент пен арнайы төлем енгізу ұсынылды.
«Ауыл баласының таланты ауылда қалып қоймауы керек… Қала мен ауыл балаларына бірдей мүмкіндік берілуге тиіс», – дейді «Ауыл» партиясының депутаттары. Біз бұл пікірмен толық келісеміз.
БӘРІ ОЙДАҒЫДАЙ БОЛАДЫ!
Депутаттар көтерген мәселелерге Жұлдыз Сүлейменованың жауабында нақты шешімдерден гөрі осы уақытқа дейін атқарылған жұмыстар көбірек баяндалған. Сондықтан балалардың қосымша білімге қолжетімділігіне қатысты негізгі сауалдар әлі де ашық қалып отыр.
Министр келтірген деректер де алдыңғы жылдардағы көрсеткіштерден едәуір төмен болып шықты. Егер 2025 жылдың қорытындысында балалардың 90%-ы үйірмелер мен секциялармен қамтылғаны айтылса, 2026 жылғы 25 қыркүйектегі жағдай бойынша Ұлттық білім беру деректер қорында бұл көрсеткіш небәрі 61,6%, яғни 2,4 млн бала болып тіркелген.
Дегенмен министр депутаттарды алаңдамауға шақырады. Оның түсіндіруінше, бұл – оқу жылының басына тән уақытша жағдай: мектептер мен қосымша білім беру орталықтары деректерді базаға толық енгізіп үлгермеген.
Ал депутаттардың ауыл педагогтеріне аумақтық коэффициент енгізу жөніндегі негізгі ұсынысына Жұлдыз Сүлейменова қысқаша ғана тоқталған.
«Жергілікті атқарушы органдар балалардың әртүрлі санаттары үшін қаржыландыру нормативтерін бекітті. Оның ішінде ерекше білім беру қажеттіліктері бар және әлеуметтік осал санаттағы балаларға жоғары коэффициенттер қарастырылған», – делінген жауапта.
Ал депутаттардың ұсынысы мүлде басқа еді. Олар ауыл мектептерінің шалғай орналасуын ескеретін арнайы коэффициент енгізуді және барлық балаға арналған үйірмелер мен секцияларды ұйымдастыруға қатысатын педагогтерге қосымша төлем қарастыруды сұраған. Алайда министрліктің жауабында бұл мәселе нақты ашылмаған. Тек пилоттық жобаға жаңадан қосылған бес өңірде «базалық норматив пен түзету коэффициенттерін бекітуді көздейтін қаулылар әзірленіп жатқаны» айтылған. Ал көшпелі үйірмелер ашу туралы да, пилоттық жобаға кірмеген ауылдардағы секциялардың қолжетімділігі мен жұмысын бөлек бағалау тетігі туралы да ештеңе айтылмаған.
ЦИФРЛЫҚ ЖҮЙЕ ЖАЛҒАН ҚАТЫСУШЫЛАРДЫ ІРІКТЕЙДІ
Оқу-ағарту министрлігі ерекше мән беріп отырған бастамалардың бірі – OQU платформасы негізінде іске қосылған Бірыңғай мемлекеттік тапсырыс пилоттық жобасы. Платформа 18 мемлекеттік деректер базасымен біріктірілген. Жүйенің мақсаты – бюджеттен бір бала үшін бірнеше рет төлем жасауға және жалған есеп беруге жол бермеу.
Астана, Ақтөбе, Атырау, Қарағанды, Қызылорда және Шымкентте өткен пилоттық жобаның алғашқы кезеңі біраз мәселенің бетін ашты.
«Пилоттық жоба барысында ваучерлердің қайталануы, деректерді ауыстыру және тізімде бар болып көрсетілгенімен, іс жүзінде жоқ контингентті қоса алғанда, 38 мыңнан астам заң бұзушылық пен сәйкессіздік анықталды. 2 650 баланың атына бірнеше ваучер рәсімделгені, 1 937 баланың тұрғылықты жерінен тыс жерде тіркелгені, 1 241 жағдайда жеке деректердің ауыстырылғаны және мемлекеттік деректер базасында мәліметі жоқ 311 адамның тізімге енгізілгені белгілі болды», – деп Жұлдыз Сүлейменова депутаттық сауалға берген жауабында жазды.
Құжатта Face ID жүйесін Қызылорда облысында, QR-сканерлеуді Қарағанды облысында және Alaqan ID технологиясын қолданудың арқасында пилоттық өңірлерге бөлінетін қаржы көлемі 2025 жылғы 132 млрд теңгеден 2026 жылы 88,5 млрд теңгеге дейін азайғаны да көрсетілген. Бұл ретте базалық нормативтер төмендетілмеген. Егер біз дұрыс түсінсек, биометриялық сәйкестендіру енгізілгеннен кейін үйірмелер мен секцияларға бөлінетін қаржының шамамен үштен бірі қысқарған. Демек, бұған дейін оның едәуір бөлігі іс жүзінде жоқ балалар мен жалған үйірмелерге жұмсалып келген. Мұны елеулі нәтиже деп бағаламау қиын.
АЛМАТЫДАҒЫ «БЕРМУД ҮШБҰРЫШЫ»
Неліктен пилоттық жобаға қатысатын өңірлер мен қалалардың қатарында Алматы жоқ? Өкінішке қарай, Оқу-ағарту министрлігінің бұл жөнінде ашық дереккөздерде ешқандай түсіндірмесі кездеспеді. Сондықтан оның себебін өзімізше топшылап көрейік.
Елдегі ең ірі мегаполисте үйірмелер мен секциялар жүйесі әлдеқашан дербес жұмыс істеп келеді және оған қатысты сын да аз емес. Damu Bala платформасы арқылы жыл сайын 15–16 млрд теңге көлемінде қомақты қаржы бөлінеді. Алайда жүйенің істен шығуы, кезектің тұрып қалуы және ваучер ала алмау мәселелері ара-тұра дау туғызып жүр.
2026 жылғы сәуірде Алматы қаласы Алмалы ауданының әкімі Арман Шамшин бюджет бағдарламасының әкімшісі ретінде әкімдіктер бірқатар түсініксіз жағдайлар мен сәйкессіздіктерге тап болғанын мойындады.
«Қараңызшы, Алмалы ауданындағы шамамен 1500 бала осы үйірмелерге қатыса алмады. Иә, бұл қаражат үнемделді деген сөз. Бірақ мен үшін бұл – үлкен шығын. Өйткені біздің 1500 баламыз спортпен және шығармашылықпен айналыса алар еді. Міне, осы жерде де қайшылық туындайды», – деп әкімнің сөзін БАҚ келтіреді.
Ал қызмет көрсетушілер төлемдердің кешігуінен шығынға ұшырап отыр. Ата-аналар болса, кезек ашылған сәтте ваучерді санаулы секунд ішінде алып қалу үшін сөзбе-сөз жарысуға мәжбүр.
Алматыда балаларға арналған үйірмелер мен секцияларға сұраныс та, оларды ұсынатын ұйымдар саны да ел бойынша ең жоғары. Сондықтан шенеуніктер қолданыстағы Damu Bala жүйесін бірден өзгертіп, жүздеген жеке қызмет көрсетушіні ұзақ бейімдеу кезеңінсіз OQU модуліне көшіруге тәуекел ете алмай отырған болуы мүмкін. Өйткені мұндай қадам ата-аналар мен кәсіпкерлердің жаппай наразылығын туғызуы ықтимал. Бәлкім, Алматыны бірыңғай жүйеге ең соңында, жаңа тетік толық сынақтан өтіп, кем-кетігі түзетілгеннен кейін ғана қосу көзделіп отырған шығар.
Оған дейін жүйедегі осал тұстарды реттеп, тізімдегі «өлі жандардан» арылуға да уақыт бар. Сонда Алматы мемлекеттік білім беру тапсырысы саласындағы заң бұзушылықтар саны бойынша көш бастап кетпес еді. Бір ғана жайтты еске салайық: OQU жүйесі алты өңірдің өзінде ондаған мың заң бұзушылықты анықтап, ондаған миллиард теңге бюджет қаржысына қатысты күмәнді жағдайлардың бетін ашты. Ал Алматыдағы бұл саланы Face ID және Alaqan ID енгізе отырып толық аудиттен өткізу қала әкімдігі күтпеген ауқымдағы мәселелерді көрсетуі мүмкін.
Ауыл балаларының бос уақытын ұйымдастыру мәселесі де әлі толық шешілген жоқ. Оқу-ағарту министрлігі ауыл мен қала балаларының қосымша білім алу мүмкіндігін теңестіру үшін өңірлерде жаңа үйірмелер мен секциялардың ашылуын қалай ынталандырмақ? Әзірге министрлік қолданыстағы ұйымдардың жұмысын ретке келтірумен ғана шектеліп отыр. Ал олардың саны Қазақстандағы барлық баланың сұранысын өтеуге жеткіліксіз екені байқалады. Әйтпесе үйірмелер мен секцияларда бос орындар жеткілікті екені туралы дерек те болар еді. Бұл мақсатқа бюджеттен аз қаржы бөлініп отырған жоқ.
