Қазақстанда әскери реформаның негізгі бағыттары айқындала бастады. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 27 қыркүйекте оны әзірлеуге 10 күн мерзім берген еді. 2026 жылғы 21 қазанда реформа Қауіпсіздік кеңесінің мақұлдауынан өтті. Дайындық жұмыстары белгіленген мерзімнен ұзағырақ жүргізілгенімен, құжаттың толық нұсқасы әлі жарияланған жоқ. Алайда Қорғаныс министрлігі алдағы өзгерістер туралы бірқатар мәлімет ұсынды. Атап айтқанда, армияның ұтқырлығы мен технологиялық мүмкіндіктерін арттыру, мерзімді әскери қызметті екі кезеңге бөлу, сондай-ақ әскери қызметшілерді командирлер тарапынан болатын заңсыз әрекеттерден қорғауды күшейту жоспарланып отыр. «Евразия24» басылымы 30 қыркүйекте ашық дереккөздердегі мәліметтер негізінде әскери реформаның ықтимал нәтижелеріне талдау жасаған болатын. Сол талдауда армияның жай-күйіне, әскери басшылыққа немесе стратегиялық құжаттарға қатысты мәселелерден гөрі, бұрын қабылданған бастамалардың тиісті деңгейде орындалмауы басты түйткіл екені айтылған еді.
Қорғаныс министрлігі жариялаған мәліметтерге сәйкес, реформа аясында мынадай негізгі өзгерістер көзделген.
«Әскердің дайындық сапасын арттырып, әскери оқу-жаттығуларға жұмсалатын шығынды азайту үшін ұрыс қимылдарын модельдеуге арналған симуляциялық бағдарламалар енгізіледі. Әскери қызметшілерді жаңа тактикалық тәсілдер мен заманауи қару-жарақты қолдана отырып, жеке де, бөлімше құрамында да сенімді әрекет етуге үйретуге басымдық беріледі», – деп Қорғаныс министрлігі 24 қазанда хабарлады.
Сонымен қатар министрлік мерзімді әскери қызметті екі кезеңге бөлу жоспарланып отырғанын мәлімдеді.
Жаңа тәртіп бойынша бір шақырылымдағы сарбаздар алғашқы алты айын оқу орталықтарында өткізеді. Осы кезеңде олар әскери ортаға бейімделіп, бастапқы әскери даярлықтан өтеді және дене дайындығын жетілдіреді. Оқу бағдарламасында тіл үйренуге, жасанды интеллект технологияларын қолдану дағдыларын меңгеруге де мүмкіндік қарастырылған. Бұдан бөлек, сарбаздар әскери мамандықтармен қатар еңбек нарығында сұранысқа ие азаматтық кәсіптерді де игере алады.
Мерзімді әскери қызметтің қалған алты айында сарбаздар әскери бөлімдерде дайындықтарын жетілдіріп, бөлімше құрамында жүктелген міндеттерді орындайды. Жаңа жүйенің жекелеген тәсілдері «Sarbaz+» жобасы аясында сынақтан өткен. Мерзімді әскери қызметтің екі кезеңдік үлгісін пилоттық негізде енгізу 2027 жылға жоспарланған.
Реформада әскери қызмет жағдайын жақсарту мен әскери қызметшілерді әлеуметтік қорғау мәселелері де қамтылған.
«Әскери бөлімдердің қолбасшылығына тәуелсіз әскери кеңесшілер институтын құру көзделіп отыр. Олар әскери қызметшілерге қолдау көрсетіп, заңбұзушылықтарды анықтауға және олардың заңды мүдделерін қорғауға көмектеседі. Басым міндеттердің қатарында әскери қызметшілерді сапалы тамақпен және киім-кешекпен қамтамасыз ету бар. Сондай-ақ казармаларды, оқу нысандары мен полигондарды жөндеу және қалпына келтіру жоспарланған», – делінген Қорғаныс министрлігінің хабарламасында.
Мектептерде оқушыларға қауіпсіздік ережелерін сақтау, алғашқы медициналық көмек көрсету және төтенше жағдайларда дұрыс әрекет ету дағдылары үйретіледі.
Дегенмен Қазақстанда армияны түбегейлі жаңарту бұған дейін де бірнеше рет қолға алынғанын айта кеткен жөн.
ОН ЖЫЛДЫҚ ӨЗГЕРІСТЕР
30 қыркүйекте жарияланған «Әскерді жаңғырту – жүзеге аспаған тұжырымдамаларға талдау ма?» атты алдыңғы материалымызда 2017 жылы Президент Жарлығымен бекітіліп, 2022 жылғы қазанда жаңартылған Әскери доктринаға тоқталған едік. Құжатта әскердің ұтқырлығын арттыру, әскери басқару жүйесін жетілдіру, заманауи технологияларды енгізу, қорғаныс өнеркәсібін дамыту және әскери қызметшілерді ұрыс жүргізудің жаңа тәсілдеріне даярлау міндеттері сол кездің өзінде белгіленген болатын.
Бұдан бөлек, Қорғаныс министрлігі 2021 жылғы қыркүйектен бастап Қарулы Күштерді, басқа да әскерлер мен әскери құралымдарды құру және дамытудың 2030 жылға дейінгі тұжырымдамасын жүзеге асырып келеді. Бұл құжаттың өзі Президенттің 2019 жылғы 2 қыркүйектегі Жолдауында берілген тапсырмаларды орындау мақсатында әзірленген.
Аталған тұжырымдамада арнайы операциялар күштерін дамыту, әскердің ұтқырлығын арттыру, әуе-ғарыш және зымыранға қарсы қорғаныс жүйесінің элементтерін құру, киберқауіпсіздікті нығайту, әскери білім беру мен әскери қызметшілердің мансаптық өсу жүйесін жетілдіру көзделген еді.
Ең бастысы, құжатта әскердегі құқықтық тәртіп пен әскери тәртіпті нығайтуға ерекше мән берілген. Демек, бүгінгі реформаның негізгі бағыттарының басым бөлігі кемінде соңғы бес жыл бойы күн тәртібінен түспеген.
Әрине, бұған дейін қабылданған бағдарламалар мүлде орындалмады деуге болмайды. Алайда 2026 жылы Қарулы Күштердің алдына бұрынғы міндеттердің қайта қойылуы олардың жүзеге асырылуында елеулі кемшіліктер болғанын көрсетеді. Бұл мәселелерді Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 24 қыркүйекте Каспий теңізінде болған қайғылы оқиғадан кейін, 27 қыркүйектегі мәлімдемесінде ашық айтты.
«Әскерде қордаланған мәселелерді басшылық жылдар бойы шешпей келеді. Бұл еліміздің қорғаныс қабілетіне нұқсан келтіреді. Бұрын болған қайғылы оқиғалардан ешқандай сабақ алынбаған. Осы оқу-жаттығудың жоспарын кім әзірлеп, кім бекітті? Бас штабтың рөлі қандай болды, үйлестіру жұмыстары қалай жүргізілді? Неліктен оқу-жаттығуға Әскери-теңіз күштерінің бас қолбасшысы қатыспады? Жауапсыздық, салғырттық пен көзбояушылық үйреншікті жағдайға айналған. Жүйелі жұмыс жоқ. Дағдарыс жағдайларында әрекет ету жоспарлары ешқандай сын көтермейді. Мұның бәрі әскери ведомство басшылығының немқұрайдылығынан туындап отыр», – деді Мемлекет басшысы.
ЖЫЛДАР БОЙЫ ОРЫНДАЛМАҒАН УӘДЕ
Жаңа жоспарда отандық қорғаныс өндірісін дамыту, жасанды интеллектіні, ұшқышсыз басқарылатын жүйелер мен цифрлық технологияларды енгізу қарастырылған. Сонымен қатар ұрыс қимылдарын модельдеу үшін симуляторларды пайдалану мәселесі жеке көрсетілген.
Бір қызығы, Әскери доктринаның 2022 жылғы редакциясындағы 65-тармақта әскери білім беруді дамыту шараларының бірі ретінде оқу процесіне «жаттықтырғыштар мен симуляторларды енгізу» міндеті белгіленген болатын.
Бұл міндеттің 2026 жылға дейін не себепті орындалмағаны белгісіз. Дегенмен әскери басшылық осы жолы симуляторларды іс жүзінде енгізсе, мұны армиядағы өзгерістерге дайындықтың маңызды белгісі деуге болады.
Ұшқышсыз басқарылатын жүйелерді дамыту жоспары да осы тұрғыдан қызығушылық тудырады. Қорғаныс министрлігі сонау 2021 жылы «Отпантау-2021» оқу-жаттығуы барысында жаңа ұшқышсыз ұшу аппараттарының, радиоэлектрондық күрес құралдары мен әуе шабуылына қарсы қорғаныс кешендерінің жауынгерлік мүмкіндіктері тексерілгенін хабарлаған еді. Енді Ұшқышсыз жүйелер күштерін құру жоспарланып отыр. Бұл жекелеген әскери техниканы ара-тұра қолданумен шектелмей, аталған бағытты жүйелі түрде дамытуға көшуді білдіреді. Жаңа құрылымның мәртебесі, құрамы мен өкілеттіктері әзірге белгісіз. Соған қарамастан, қазіргі қауіп-қатерлерге сай әрекет етуге ұмтылыстың өзін оң өзгеріс ретінде бағалауға болады.
МЕРЗІМДІ ӘСКЕРИ ҚЫЗМЕТТІҢ ЖАҢА ҮЛГІСІ
Реформадағы басты жаңалықтардың бірі – мерзімді әскери қызмет тәртібінің өзгеруі. Мұндай өзгеріс Әскери доктринада да, 2021 жылы қабылданған тұжырымдамада да қарастырылмаған.
Әскери қызметті бірнеше кезеңге бөліп ұйымдастыру Қазақстан үшін тың тәжірибе емес. Мұндай жүйе бірқатар елде бұрыннан қолданылады. Сондықтан мерзімді әскери қызмет тәртібін өзгертуді ұсынған әскери басшылық халықаралық тәжірибені де зерделеген болуы керек.
Мәселен, Финляндияда әскерге шақырылған азаматтар алдымен алты апталық бастапқы әскери даярлықтан өтеді. Одан кейін белгілі бір әскери мамандықты меңгеріп, дайындықтарын жалғастырады. Қызмет мерзімі мамандығына қарай 165, 255 немесе 347 күнді құрайды.
Сингапурда да әскери қызмет бастапқы даярлықтан басталады. Әскерге шақырылғандардың басым бөлігі бұл кезеңнен тоғыз апта бойы өтеді. Содан кейін сарбаздар әскери мамандықтар бойынша оқытылады.
Қазақстанда әскерге шақырылған азаматтарды даярлауға қызмет мерзімінің жартысын бөлу ұсынылып отыр. Біздіңше, мұндай тәсілдің өзіндік артықшылықтары бар. Ең алдымен, сарбаздардың әскери өмірге бейімделуіне жеткілікті уақыт беріледі. Алайда қалған алты айдың ішінде әскери бөлім құрамында қажетті жауынгерлік дағдыларды толық меңгеріп үлгермеу қаупі де жоқ емес. Әсіресе оқу орталықтарындағы дайындық әскердің нақты міндеттеріне сәйкес келмесе, бұл мәселе күрделене түсуі мүмкін. Оның үстіне, әскерге жаңадан шақырылғандарды даярлауға қандай оқу орталықтары тартылатыны әзірге белгісіз.
ӘСКЕРДЕГІ КӘСІПТІК ДАЯРЛЫҚ
Мерзімді әскери қызметке шақырылған жастарға шет тілдерін үйренуге, жасанды интеллект технологияларын меңгеруге және еңбек нарығында сұранысқа ие мамандықтарды игеруге мүмкіндік беру – құптарлық бастама. Өйткені 18 жастағы бозбалалар бір жыл бойы азаматтық өмірден қол үзіп, мектептен кейін білімін жалғастыру мүмкіндігінен уақытша айырылады. Алайда қызметтің алғашқы алты айында алған білімі мен кәсіби дағдылары тиісті құжатпен растала ма, жоқ па – әзірге белгісіз. Сондай-ақ мұндай даярлықтың әскерден оралған жастардың біліктілігін жұмыс берушілер мойындауы үшін жеткілікті болатыны да түсініксіз.
Халықаралық тәжірибе әскери қызметті азаматтық мамандыққа қажетті дағдыларды игерумен ұштастыруға болатынын көрсетеді. Алайда мұндай бағдарламалар, әдетте, нақты кәсіптерге бағытталып, алынған білім мен біліктілікті ресми түрде растау тәртібін қамтиды.
Мәселен, Сингапурда екі жылдық міндетті әскери қызметін өтеп жүрген азаматтарға арналған SkillsFuture@National Service бағдарламасы жұмыс істейді. Алайда әскери қызметшілердің кәсіби дағдыларын құжатпен растау және олардың біліктілігін азаматтық жұмыс берушілердің мойындауына жағдай жасау жүйесі бұл елде тек 2026 жылдан бастап енгізіле бастады.
ӘСКЕРИ ҚЫЗМЕТШІЛЕРДІҢ ҚҰҚЫҒЫН КІМ ҚОРҒАЙДЫ?
Бұған дейінгі бағдарламалық құжаттарда әскери тәртіп пен заңдылықты нығайту жөніндегі жалпы міндеттер ғана белгіленсе, жаңа жоспарда әскери бөлімдердің қолбасшылығына тәуелсіз әскери кеңесшілер институтын құру көзделген.
Сонымен қатар Қауіпсіздік кеңесінің отырысында Әскери қызметшілердің істері жөніндегі уәкіл институтын енгізу жоспары жарияланды.
Қазақстанда мұндай тәжірибе бұрын болмаған. Сондықтан бұл бастаманың тиімді жүзеге асырылуы аса маңызды. Әскери кеңесшілер мен әскери омбудсменге нақты өкілеттіктер беріліп, олардың әскери басшылықтан тәуелсіз жұмыс істеуі қамтамасыз етілуі тиіс. Ал мерзімді әскери қызметшілер оларға еш кедергісіз жүгіне алуы және командирлердің үстінен шағым түсіргені үшін қысымға ұшырамауы қажет. Әскери басқару жүйесінен тыс жұмыс істейтін осындай тәуелсіз институттың болуының өзі жарғыға қайшы қарым-қатынас жиі кездесетін әскери бөлімдердегі заңбұзушылықтардың алдын алуға ықпал етуі мүмкін.
Біздіңше, армияның алдына қойылған міндеттер ауқымды әрі олардың барлығын толық орындау оңайға соқпайды. Дегенмен ең маңыздысы – мемлекеттің Қарулы Күштердегі мәселелерді шешуге деген көзқарасының өзгеруі.
Әскери реформалар туралы жылдар бойы айтылып келе жатқан уәделер жаңалық емес. Ал нақты нәтижелерге қол жеткізілсе, бұл қоғам үшін әлдеқайда маңызды болмақ. Әрине, ол үшін жоспарланған өзгерістер іс жүзінде орындалуы керек.
