Еділ Мамытбеков

Тарих ешқашан бір ғана бағытпен дамымайды. Әрбір дәуір өзінен кейін өзіндік жетістіктер қалдырады. Бір ұрпақ мемлекетті қалыптастырады. Келесі ұрпақ оның институттарын нығайтады. Ал үшінші буынға мемлекеттік басқарудың жоғары сапасын қамтамасыз ету міндеті жүктеледі. Тарих – ұлттық жадтың негізі болса, Конституция – ел дамуының құқықтық тірегі. Бүгінде Қазақстан дамудың жаңа кезеңіне қадам басты. Сондықтан келесі даму кезеңінің мазмұны қандай болуы тиіс деген заңды сұрақ туындайды. Осы тұрғыда стратегиялық ойлаудың маңызы арта түсуде. Алайда елдің стратегиялық болашағы өткен тарихтың өзімен немесе жекелеген реформалармен ғана айқындалмайды. Ол ең алдымен қоғам мен мемлекеттің әлемдегі өзгерістерді дер кезінде түсініп, бүгіннің өзінде қандай шешімдер қабылдау қажет екенін айқындай алу қабілетіне байланысты. Соңғы жылдары жүзеге асырылған конституциялық өзгерістердің маңызы ерекше.

Соңғы 30 жылда алғаш рет Конституцияда адам капиталын, ғылым мен инновацияларды дамыту мемлекеттің басым бағыты болып белгіленді. Бүгінгі таңда Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың инновацияларға бағытталған бағдарын мемлекетті институционалдық тұрғыдан күшейтудің нақты стратегиясына айналдыру міндеті тұр. Бұл міндетті жүзеге асыру экономиканы, ғылым мен басқару жүйесін жедел трансформациялау үшін білім өндірісі, кадрлар даярлау және шешімдер қабылдау жүйесін түбегейлі қайта құруды талап етеді. Егер білім беру, ғылым және мемлекеттік басқарудың жай-күйімен айқындалатын іргетас шектеулі күйде қалса, онда бұл бастама инновациялық қызметтің көрінісін жасауға немесе технологиялық тәуелділіктің тереңдеуіне әкеп соғу қаупі бар екені анық.

«Болашақ» бағдарламасы – тәуелсіз Қазақстанның стратегиялық тұрғыдан ең маңызды бастамаларының бірі. Мәселеге шынайы көзқараспен қарайтын болсақ, бұл жоба 1990-2000 жылдары кәсіби мамандардың жаңа шоғырын жедел қалыптастыру, елімізді жаһандық жүйеге кіріктіру және халықаралық деңгейдегі кадрларды даярлау ісінде айтарлықтай тиімділік көрсетті. Дегенмен, бұл бағдарлама «технологиялық ғажайыпқа» айнала алған жоқ. Оқшауланған білікті мамандар пайда болғанымен, Оңтүстік Корея немесе Сингапур деңгейіндегі құрылымдық-технологиялық серпіліс жасалмады. «Болашақ» бағдарламасы елді кадрлармен қамтамасыз еткенімен, олардың күрделі құзыреттеріне деген сұранысты қалыптастыра алмады. Соңғы жылдары осы жобаның төңірегінде сынның көп айтылуы да дәл осы себеппен байланысты.

Мемлекеттік басқару жүйесінде, жоғары заң шығарушы органда, квазимемлекеттік секторда, халықаралық ұйымдар мен партияда көп жылдар бойы атқарған қызметім барысында мемлекеттің тұрақтылығы тек реформалардың мазмұнына ғана емес, сонымен бірге олардың институционалдық тұрғыдан жүзеге асырылу сапасына, биліктің барлық тармақтарының өкілеттіктері мен жауапкершілігінің теңгеріміне де тікелей байланысты екеніне көз жеткіздім. Мақалада ұсынылған пайымдаулар мен қорытындылар жалаң сынға емес, еліміздегі конституциялық және парламенттік реформалардың мемлекет тиімділігін, қоғамның сенімін және елдің ұзақ мерзімді тұрақтылығын нығайтуға ықпал етуіне деген кәсіби мүдделілікке негізделген.