14 шілдеде Үкіметтегі брифингте халық табысының өсуіне қатысты оң болжамдар айтылды. «ЖІӨ өсімі мен халықтың нақты табысының өсуі арасындағы алшақтық екі есеге жуық қысқарды. Осы сәттен бастап халықтың нақты табысы тұрақты түрде оң өсім көрсететініне толық сенімдімін», – деді Ұлттық экономика вице-министрі Арман Қасенов. Ал Ұлттық экономика министрі Серік Жұманғариннің айтуынша, қазақстандықтардың нақты табысы ұзақ уақыттан бері алғаш рет төмендеуді тоқтатып, биылғы бірінші тоқсанның қорытындысы бойынша 0,1 пайызға өскен. Оның сөзінше, бұған инфляция қарқынының баяулауы және Үкіметтің 2026–2029 жылдарға арналған халықтың табысын арттыру жөніндегі кешенді жоспарын бекітуі ықпал еткен.
Бұл құжатқа біз бұған дейін жеке талдау жасаған болатынбыз. Қысқаша айтқанда, құжатта халықтың азық-түлікке жұмсайтын шығынын қазіргі 50 пайыздан жоғары деңгейден 40 пайызға дейін төмендету, банктердің несие беру көлемін шектеу және халық табысының өсімін инфляциядан тұрақты түрде 2–3 пайыздық тармаққа жоғары деңгейде қамтамасыз ету көзделген.
Брифинг барысында Ұлттық экономика вице-министрі Арман Қасеновтің ЖІӨ өсімі мен халық табысының тарихи арақатынасына қатысты айтқан пікірі назар аудартты.
«Егер 2000 жылдан бергі көрсеткіштерге назар аударсаңыздар… Жасанды интеллект бұл графикті сіздерге тез-ақ жасап береді. 2000 жылдан бері халықтың нақты табысының өсімі қалай өзгергенін сұрасаңыздар, нақты табыстың өсімі ЖІӨ өсімінен озық қарқынмен жүргенін көресіздер», – деді вице-министр.
Арман Қасеновтің бұл пікірі орынды көрінеді. Дегенмен нәтижелері әрдайым нақты бола бермейтінін өзі де ескертіп отыратын жасанды интеллектпен қатар, экономиканың негізгі заңдылықтарына сүйенетін тәуелсіз сарапшылардың пікірін де ескеру қажет. Сонымен бірге адамдардың өз табысы мен шығысын салыстыру арқылы қалыптастыратын қаржылық жағдайына қатысты бағасын да назардан тыс қалдыруға болмайды.
ТОҚЫРАУДЫ ЖЕТІСТІККЕ БАЛАУ
Қазақстандықтардың қаржылық жағдайы жақсара бастағандығына негізгі дәлел ретінде Ұлттық экономика министрлігі 2026 жылдың бірінші жартыжылдығына қатысты жаңа деректерді алға тартады. Ведомство мәліметінше, халықтың нақты табысы ұзақ үзілістен кейін оң өсім көрсетіп, 0,1 пайызға артқан. Бұл ретте атаулы табыстардың өсімі 11 пайызды құраған.
Алайда мұны қаншалықты оң нәтиже деуге болады?
Белгілі қазақстандық экономист Арман Бейсембаев сәуір айының өзінде-ақ халық табысының атаулы өсімі іс жүзінде инфляцияның әсерінен толықтай бейтараптанатынын айтқан болатын.
«Нақты жалақы дегеніміз – инфляцияны шегергеннен кейінгі атаулы жалақы. Біз 2025 жылды 12,3 пайыздық инфляциямен аяқтадық. Сондықтан жалақыңыз 10 пайызға өссе де, сатып алу қабілетіңіз төмендейді. Педагогтердің жалақысының 4,1 пайызға төмендеуі олардың еңбекақысы индекстелгенімен, бұл индекстеу жыл қорытындысындағы нақты инфляция деңгейіне жете алмағанын көрсетеді», – деп келтіреді бұқаралық ақпарат құралдары экономистің пікірін.
Бұдан бөлек, нақты табыстың небәрі 0,1 пайыздық өсімі ел аумағында біркелкі қалыптаспаған.
Forbes.kz Ұлттық статистика бюросының деректеріне сілтеме жасай отырып, 2026 жылы Қазақстанның 20 өңірінің 12-сінде халықтың нақты табысы төмендеуін жалғастырғанын жазады. Ең көп төмендеу Атырау облысында (8,3 пайызға) және Солтүстік Қазақстан облысында (7,1 пайызға) тіркелген. Ал Астана қаласында бұл көрсеткіш 1,2 пайызға кеміген. Яғни, ел бойынша тіркелген жалпы оң өсім барлық өңір тұрғындарының тұрмыс деңгейінен көрініс тапқан жоқ.
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИНФЛЯЦИЯНЫҢ АСТАРЫ
Қазақстандықтардың экономикалық өсімді толық сезіне алмауына әсер етіп отырған тағы бір фактор – инфляцияның табиғаты мен теңге бағамының құбылмалылығы.
«2025 жылдың соңында 2015 жылғы тамыздан бастап теңгенің АҚШ долларына қатысты бағамының өзгеруі (бір айлық лагпен) мен айлық инфляция арасындағы байланысты талдадым. 2025 жылдың қараша айын қоса алғандағы өзекті деректер бойынша Пирсон корреляция коэффициенті (lag 1) r = 0,47 болды, бұл статистикалық тұрғыдан маңызды көрсеткіш (p < 0,001, 123 бақылау). Макроэкономикалық деректер үшін бұл – едәуір күшті байланыс. 2025 жылғы қазаннан 2026 жылғы сәуірге дейін теңгенің шамамен 15 пайызға нығаюы (бір доллар үшін 550 теңгеден 464 теңгеге дейін) жылдық есеппен инфляцияны 2,0–2,5 пайыздық тармаққа төмендетуге ықпал етті. Қосылған құн салығының 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап 4 пайызға ұлғайтылғанына қарамастан, соңғы инфляциялық көрсеткіштерден дәл осы әсерді байқап отырмыз», – деген болатын белгілі банкир Ғалым Хұсайынов.
Егер бұл пайым дұрыс болса, инфляцияның бәсеңдеуіне экономиканың іргелі факторларымен қатар, ауқымды бюджеттік трансферттер, Ұлттық банктің жоғары базалық мөлшерлемесі және валюта ұсынысын арттырған басқа да факторлар ықпал еткен. Алайда бұл тетіктердің әсері әлсіреген жағдайда, доллар бағамының бұрынғы жоғары деңгейіне қайта көтерілуі айлық инфляцияның қайтадан 1,5–1,6 пайыз деңгейіне жетуіне себеп болуы мүмкін. Бұл – нақты тұжырым емес, ықтимал болжам.
Қарапайым тұтынушы үшін бұл ең алдымен азық-түлік пен күнделікті тұтынатын тауарлар бағасының одан әрі өсу қаупін білдіреді.
NUMBEO АХУАЛҒА БАҒА БЕРДІ
Қазақстандық сарапшылардың бағасына күмән келтіретіндер үшін халықаралық рейтингтер де бар.
2026 жылдың басында әлемдегі өмір сүру құны мен өмір сапасы жөніндегі ең ірі дерекқорлардың бірі – Numbeo жаһандық рейтингтерін жаңартты. Бұл рейтингте Қазақстан өмір сүру құны бойынша әлемде 128-орында тұр. Мәселен, елімізде өмір сүру Ресей мен Арменияға қарағанда арзанырақ.
Алайда өмір сапасы индексі бойынша Қазақстан тұрақты түрде рейтингтің соңғы бөлігінде қалып келеді. Ел зерттеуге енгізілген 89 мемлекеттің ішінде 74-орынға жайғасып, Numbeo бағалауы бойынша өмір сапасы ең төмен 15 елдің қатарына енген.
Елдегі әрі Орталық Азиядағы өмір сүру құны ең жоғары қала – Алматы. Ол өмір сүру құнының жаһандық индексінде 409-орынды иеленген. Алматы тұрғындарының сатып алу қабілеті Нью-Йорк деңгейінің небәрі 55,7 пайызын құрайды. Зерттеу авторларының атап өтуінше, бұл көрсеткіш алдыңғы кезеңдермен салыстырғанда айтарлықтай төмендеген.
Шетелдіктер үшін Қазақстанда өмір сүру құны салыстырмалы түрде төмен болғанымен, нақты жалақының аздығынан ел тұрғындары үшін бұл бағалардың өзі оңайға соқпайды.
ЕРТЕҢГІ КҮНГЕ ДЕГЕН СЕНІМ
Енді мәтіннің басында келтірілген Ұлттық экономика вице-министрі Арман Қасеновтің негізгі пікіріне тоқталайық.
«ЖІӨ өсімі мен халықтың нақты табысының өсуі арасындағы алшақтық екі есеге жуық қысқарды. Осы сәттен бастап халықтың нақты табысы тұрақты түрде оң өсім көрсететініне толық сенімдімін», – деді вице-министр Үкіметтегі брифингте.
Математикалық тұрғыдан алғанда, вице-министрдің сөзі дұрыс. 2025 жылдың қорытындысы бойынша ЖІӨ 6,5 пайызға өссе, халықтың нақты табысы 2 пайыздан астам төмендеген. Демек, олардың арасындағы айырмашылық 8,5 пайыздық тармақты құраған.
Ал биылғы жартыжылдықтың қорытындысында ЖІӨ шамамен 4 пайызға өсіп, халықтың нақты табысы 0,1 пайыздық оң өсім көрсеткен. Осылайша олардың арасындағы айырмашылық шамамен 4 пайыздық тармаққа дейін қысқарған. Яғни математикалық тұрғыдан алғанда, бұл алшақтық шынында да екі есеге жуық азайған.
Алайда мұндай тұжырым ауқым мен базалық әсерге сүйенген бағалауды еске салады. Өйткені алшақтықтың қысқаруы қазақстандықтардың табысы күрт артқандықтан емес, ең алдымен өткен жылғы жоғары көрсеткішпен салыстырғанда ЖІӨ өсімінің баяулауынан және халық табысының төмендеуі тоқтағанынан туындап отыр.
Мұны қарапайым мысалмен түсіндіруге болады. Бір жүгіруші (ЖІӨ) жылдамдығын сағатына 6,5 шақырымнан 4 шақырымға дейін баяулатты. Ал екіншісі (халықтың нақты табысы), бұған дейін қозғалыссыз жатқан күйден (минус 2 пайыз) небәрі аяғының башпайын қимылдатқандай ғана өзгеріс көрсетті (плюс 0,1 пайыз). Мұндай жағдайда олардың «бір-біріне жақындай түсті» деу техникалық тұрғыдан дұрыс болғанымен, мазмұны жағынан шынайы ахуалды толық көрсете бермейді.
Қарапайым халық үшін мұндай «жақындасудың» айтарлықтай әсері байқалмайды. Себебі сатып алу қабілеті іс жүзінде жақсарған жоқ.
Арман Қасеновтің «осы сәттен бастап халықтың нақты табысы тұрақты түрде оң өсім көрсетеді» деген болжамын белгілі бір деңгейде инфляцияның баяулау үрдісі де қолдайды.
Өйткені нақты табыс – атаулы табыстан инфляцияны шегергендегі көрсеткіш. Сондықтан Ұлттық банктің қазіргі қатаң ақша-кредит саясаты сақталса, инфляция шынымен де біртіндеп төмендеуі мүмкін.
Егер атаулы жалақы кемінде 10 пайыз деңгейінде өсуін жалғастырып, ал инфляция 7–8 пайызға дейін төмендесе, онда нақты табыс оң аймақта қалып, шамамен 1–2 пайыздық өсім көрсетуі ықтимал.
Алайда, біздің ойымызша, бұл жерде де толық ескерілмеген жайттар бар. Вице-министр «болады» деп, яғни болашақ туралы айта отырып, бірқатар тәуекелдерге тоқталмайды. Атап айтқанда:
- тарифтердің күрт өсу қаупі – Қазақстанда коммуналдық қызметтер тарифін көтеруге енгізілген мораторийдің күші жойылды;
- валюта бағамына байланысты тәуекелдер – Қазақстан импортқа тәуелді ел болғандықтан, теңгенің әлсіреуі инфляцияның қайта үдеуіне әсер етуі мүмкін;\
- орташа статистикалық көрсеткіштердің ерекшелігі – Қазақстандағы орташа табыс көрсеткіштеріне шикізат секторы мен қаржы саласындағы жоғары табыстар едәуір ықпал етеді.
Мақаланы көңіл көншітпейтін оймен аяқтағымыз келмейді. Дегенмен, біздің пікірімізше, Арман Қасеновтің Үкіметтегі брифингте айтқан мәлімдемелері қағаз жүзіндегі көрсеткіштерге негізделгенімен, қазіргі жағдайды шамадан тыс оң бағалайды.
Техникалық тұрғыдан байқалған аздаған өсім тұрақты оң үрдіс пен кедейлікті еңсерудің бастамасы ретінде ұсынылып отырғандай әсер қалдырады.
