Қазақстан халқының негізгі әлеуметтік бөлігі ерекше күй кешіп отыр. Кейде орын алып жатқан оқиғалар шектен шығып жатса да, қоғамның басым бөлігі оларды тек бақылаумен шектелуде. Ал түрлі саяси белсенді топтар өз көзқарасын ашық білдіріп, әрқилы бағыттағы реакция танытып жатқанда, қазақстандықтардың көп бөлігі бұл өзгерістерге тосын салқынқандылықпен қарайды. Мұндай ахуал бір жыл бұрын тосын құбылыс ретінде қабылданар еді.
Қазақстан элитасы Юрий Андроповтың: «Біз өзіміз өмір сүріп жатқан қоғамды білмейміз» деген тұжырымын еріксіз еске түсіреді. Бұл сөзді КОКП Орталық Комитетінің Бас хатшысы 1983 жылдың 15 маусымында өткенПленумда айтқан болатын. Көп ұзамай КСРО-да қайта құру, партияның күйреуі және Кеңес Одағының ыдырауы орын алды. Алайда негізгі жүйелі мәселе шешілмей қалды.
Жуырда ғана халық Қаңтар оқиғасы, «Жаңа Қазақстан» бастамасы, Ресей мен Украина арасындағы соғыс, Бишімбаев ісі, Шерзад Полаттың өлімі және АЭС бойынша өткен референдум сияқты оқиғаларға айтарлықтай белсенділікпен үн қатып келді. Алайда соңғы уақытта бұл белсенділік күр ттөмендеді.
Жоғары лауазымды шенеуніктердің жаппай ұсталуына, салық төлеуден жалтару бойынша 200 млрд теңгеден асатын сомадағы істердің жарияболуына, елде 44 мыңнан астам долларлық миллионердің тіркелуіне қарамастан, қоғамның негізгі бөлігі бұл процестерге немқұрайлы қарай бастады. Қоғамдық пікірде болып жатқан оқиғалар жеке өмірге тікелей әсеретпейтін, сыртқы фондағы ақпарат ретінде қабылданып отыр.
Аталған енжарлықтың себебін нақты түсіндіру әзірге мүмкін емес. Бұлқұбылысты маусымдық факторлармен байланыстыру да орынды емес. СебебіҚазақстанда саяси оқиғалар көбінесе жаз мезгілінде күшейеді. Оның үстіне, қазіргі таңда тарифтердің өсуі, міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыружарналарының ұлғаюы, салықтық талаптардың күшеюі сияқты елеулімәселелер күн тәртібінде тұр. Алайда бұл өзгерістер де қоғам тарапынан кеңқолдау немесе ашық қарсылық тудырып отырған жоқ.
Мысалы, Алматы қаласының әкімдігі өз қарамағындағы аумақтарда тұратыназаматтардың табысын қандай жолмен тауып жүргенін нақты біле ме? Андропов кезеңінде қалада кем дегенде сенімді статистика болған. Мәселен, сол уақытта алматылықтардың 52 пайызын жұмысшы мамандық иелеріқұраған. Ал бүгінде мегаполистің басты тіршілік желілерін кімқалыптастырып отыр? Неліктен қала тұрғындары әлеуметтік бейқамдықжағдайына түскендей әсер қалдырады?
Өткен жылы жүргізілген зерттеуге сәйкес, Қазақстан жастарының 73 пайызысаясатқа қызығатынын көрсеткен. Егер жастар санатын 30 жасқа дейінгіазаматтар деп алып, бұл деректерді қазіргі әлеуметтік жағдаймен салыстырарболсақ, көрсеткіштер арасында айтарлықтай алшақтық байқалады. Саясатқашын мәнінде осынша қызығушылық болған жағдайда, қоғамдық-саясиөмірге дәл осындай жаппай енжарлық танытылуы қисынға келмейді.
Билік қазіргі таңда ерекше әлеуметтік-психологиялық ахуалдағы қоғамменбетпе-бет келіп отыр. Бір жағынан, халық өз құқығын қорғауға қабілетсіз – мысалы, бірыңғай уақыт белдеуіне қатысты қабылданған шешімде бұл анықбайқалды. Екінші жағынан, халыққа ресми құрылымдардан бағытталғанүндеулер мен идеологиялық ұрандар кең қолдау таба бермейді.
Мәселен, жуырда Мемлекет басшысы жаңа Салық кодексіне қол қойды. Алайда қарапайым азаматтар арасында сауалнама жүргізілсе, олардыңқаншасы елімізде салық салудың қай түрі – прогрессивті ме, әлдепропорционалды ма – қолданылып отырғанын нақты айтып бере алар ма еді? Еске сала кетейік, салық төлеу – бүкіл азаматтық қоғамның ортақ міндеті.
Бұған дейін қазақстандықтар үшін сыртқы ақпараттық кеңістік – соғыстақырыптары (әскери немесе сауда бағытындағы), визалық және визасызрежимдер, доллар мен юаньның болашағы – қоғамдық талқылаудың бастынысанына айналып келген еді. Алайда соңғы кезеңде бұл бағыттар да бұрынғыдай қоғамдық резонанс тудырмай, жаңалық деңгейінен айырылыпбарады.
Мұны уақытша құбылыс деуге негіз бар. Дегенмен бұл енжарлық қандайүдерістердің нәтижесінде қалыптасты және «қарапайым қазақстандықтың» бұл үзілістен кейінгі реакциясы қандай болмақ деген сұрақтар ашық күйіндеқалып отыр.
Нақтылай кетейік, әңгіме тек шынайы өмірдегі белсенділік туралы болып отыр – яғни көзбен көріп, нақты тіркеуге болатын әрекеттер жөнінде. Себебівиртуалды кеңістіктегі белсенділік өз алдына бөлек құбылыс. Онда ЖИ технологиялары бір жағынан контент өндірумен, екінші жағынан оны сараптау, тарату және жылжыту жұмыстарымен айналысады. Цифрлықортада өмір қайнап жатқандай көрінгенімен, бұл белсенділік офлайн шындыққа тікелей әсер ете бермейді.
