18 маусымда АҚШ Президенті Дональд Трамп Вашингтон мен Тегеран арасындағы уақытша бітім туралы алдын ала меморандумға қол қойды. Бұл ретте Америка тарапы келісімнің түпкілікті мәтінін кейінірек ұсынуға уәде етті. Ал тараптардың меморандум тармақтарын қалай түсіндіретініне қатысты көптеген сұрақ туындайды. Осыған байланысты құжаттың соңғы нұсқасы Иран тарапы жариялаған нұсқадан өзгеше болуы мүмкін. Дегенмен, егер оның құрамында бұған дейін ұсынылған тармақтардың жартысы ғана қалса да, бұл келісім әлемде Тегеранның ірі әскери-дипломатиялық жеңісі ретінде қабылданатыны сөзсіз.
Иран 38 күнге созылған әскери қимылдар барысында ең басты мақсатына қол жеткізді. Парсы шығанағындағы араб көршілеріне АҚШ тарапынан берілетін қауіпсіздік кепілдіктерінің сенімсіз екенін аңғартты. Тіпті, керісінше, өз аумақтарында американдық әскери базалардың орналасуынан туындайтын тәуекелдер барын көрсетті. Енді Шығанақ монархиялары өз қауіпсіздігінің шарттарын Иранмен талқылауға мәжбүр. Ал мұндай қауіпсіздіктің негізгі кепілі ретінде аймақтан АҚШ әскери контингентін шығару және АҚШ пен Израиль әскери-әуе күштерінің іс-қимылы үшін әуе кеңістігін жабу мәселесі қойылмақ.
Дональд Трамп сайлауалды науқаны кезінде Джо Байденді Ауғанстаннан әскерді ретсіз шығарды деп сынаған болатын. Алайда іс жүзінде өзі де Парсы шығанағында осындай жағдайға тап болды. Иран тарапы ұсынған меморандум нұсқалары аймақтағы Американың әскери қатысуын қысқартуды көздейді:
- Иранға шекаралас аумақтардан әскерді 30 күн ішінде шығару;
- Парсы шығанағы елдеріндегі АҚШ әскери қызметшілерінің санын арттыруға мораторий енгізу;
- Ормуз бұғазын басқаруды Иран мен Оманға өткізу (бұл теориялық тұрғыдан үшінші елдердің әскери кемелерінің шығанаққа кіруіне тыйым салынуын білдіруі мүмкін).
Тек осыдан кейін ғана Иранның ядролық бағдарламасы бойынша неғұрлым егжей-тегжейлі келіссөздер процесі басталады. Ал келісімнің «зымыран мәселесіне» қатысты бөлігі құжат аясынан толығымен шығарылып тасталды. Осылайша, елеулі экономикалық шығындарға қарамастан, Иран бұл әскери қақтығыстан жыл басындағымен салыстырғанда әлдеқайда тиімді шарттармен шығып отыр, бұған қоса ирандық мұнай-газ секторына салынған санкциялардың міндетті түрде жойылатынын да ескеру қажет.
Мұндай келісімге қарсы тараптардың да бар екені түсінікті: Тель-Авив Ливандағы әскери қимылдарды тоқтатуға қатысты меморандум шарттарын орындамайтынын ресми түрде мәлімдеді. Осылайша, АҚШ Президенті Дональд Трамп израильдік серіктестерінің болжап болмайтын іс-әрекеттерінің кепіліне айналып отыр.
Осыған байланысты қол жеткізілген келісім шарттары тұрақсыз әрі кез келген уақытта күшін жоюы мүмкін, өйткені бұл жағдай қараша айында өтетін Конгресс сайлауы қарсаңында АҚШ Президентінің беделіне айтарлықтай нұқсан келтіреді. Сонымен қатар бұл үдерістер күзде Кнессетке өтетін сайлау алдында Израиль Премьер-министрі Биньямин Нетаньяхудың да рейтингін төмендетіп отыр. Егер бұл Трамп үшін саяси жеңіліс қаупін тудырса, Израиль премьері үшін істің соңы қылмыстық тергеумен аяқталуы мүмкін.
Қазіргі кезеңдегі Иранның алдын ала жеңісі Үлкен Еуразияның сыртқы қауіпсіздік тетіктерін нығайтуға елеулі ықпал етуі мүмкін. Іс жүзінде алғаш рет Шанхай ынтымақтастық ұйымының негізгі мүшелерінің бірі АҚШ-тың әскери соққысына тап болды. Осылайша, ШЫҰ-ның геосаяси ықпал ету аясының сыртқы шекарасы күмән астында қалды. ШЫҰ-ның негізін қалаушы басты мемлекеттер – Қытай мен Ресей Иранға қолдау көрсетуге міндетті болды, өйткені керісінше жағдайда бүкіл Үлкен Еуразияның қауқарлылығына қатысты негізді күмән туындар еді.
Қазіргі таңда ШЫҰ-ның негізгі қатысушылары Иранның әскери әлеуетін барынша тез қалпына келтіруге мүдделі болуы тиіс. Бұл АҚШ Конгресі мен Израиль Кнессетіне сайлау науқаны жақындаған тұста Израиль мен АҚШ-тың Иранға қарсы үшінші рет күш қолдануға ұмтылуына тосқауыл қоюға бағытталған.
