Қазақстан Еуразия құрлығының дәл ортасында орналасқанына қарамастан, ел үшін еуразиялық интеграцияның маңызын және оған балама жоқ екенін әлі де түсіндіруге тура келеді. Өйткені «еуразиялық жоба» табысты жүзеге асса, одан экономикалық әрі саяси тұрғыдан ең көп пайда көретін елдердің бірі – Қазақстан. Ал жоба сәтсіздікке ұшыраса, оның негізгі салмағы да Қазақстанға түсуі мүмкін.
Қазір «еуразиялық жоба» көбіне Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы ынтымақтастықпен ғана байланыстырылып жүр. Алайда мұндай түсінік оның ауқымын тым тарылтады. Шын мәнінде, Үлкен Еуразия геосаяси жобасының аясы әлдеқайда кең. Ол қазірдің өзінде белгілі бір деңгейде Шанхай ынтымақтастық ұйымына мүше мемлекеттердің барлығын қамтып отыр. Ал алдағы уақытта оның ықпалы АСЕАН елдері мен Парсы шығанағындағы бірқатар мемлекетке де таралуы ықтимал.
Үлкен Еуразияның ықшам үлгісі деуге болатын ЕАЭО мысалының өзінен-ақ интеграцияның Қазақстанға беретін артықшылықтарын көруге болады:
- Ең айқын артықшылықтың бірі – нарық ауқымы. Ішкі нарығы салыстырмалы түрде шағын, халқы 20 миллионнан сәл асатын Қазақстан үшін бұл әсіресе өнімді көп көлемде өткізген жағдайда ғана тиімді болатын салаларда маңызды. Ортақ еуразиялық нарық қазақстандық кәсіпорындарға алыс елдерге жеткізуі күрделі тауарларды – азық-түлік, химия және металлургия өнімдерін, машиналар мен қосалқы бөлшектерді, құрылыс материалдары мен халық тұтынатын тауарларды экспорттауға мүмкіндік береді. Бұл түптеп келгенде Қазақстанның шикізат экспортына тәуелділігін азайтып, экономиканы әртараптандыруға жол ашады.
- Екіншіден, Қазақстандағы өндірісті бірден бірнеше көршілес елдің нарығына бейімдеуге болады. Бірыңғай техникалық талаптар бір тауарды әр мемлекет үшін қайта-қайта бейімдеу қажеттігін азайтады. Сонымен бірге қазақстандық кәсіпорындардың одаққа мүше басқа елдердегі өндірістік тізбектерге қосылуына мүмкіндік туады. Қазақстан үшін өнеркәсіптік кооперацияның әлеуеті өзара сауда көлемін жай ғана ұлғайтудан әлдеқайда жоғары.
- Интеграцияның тағы бір маңызды қыры – ортақ еңбек нарығы. Оның пайдасы екі тарапқа да тиеді: Қазақстан азаматтарына одақтың басқа елдерінде жұмысқа орналасу жеңілдесе, отандық кәсіпорындар ЕАЭО мемлекеттерінен мамандарды әдеттегі көші-қон рәсімдерінсіз тарта алады. Мәселен, 2026 жылдың басындағы мәлімет бойынша Қазақстанда еңбек ететін ЕАЭО-ның басқа елдерінің 105 мыңнан астам азаматы үшін салық пен зейнетақы жарналары төленген. Бұл ретте қазақстандық бизнес ЕАЭО елдерінен көбіне білікті мамандарды тартады, арзан әрі біліктілігі төмен жұмыс күшіне ғана сүйенбейді.
Тағы бір артықшылық – Қазақстан сыртқы серіктестермен сауда келіссөздерін ЕАЭО аясында бірлесіп жүргізе алады. Бұл елдің келіссөздегі мүмкіндігін кеңейтіп, ірі нарықтармен тиімдірек шарттар бойынша уағдаласуға жол ашады. ЕАЭО құрылғаннан бері Вьетнам және Сербиямен сауда келісімдері жасалды, Қытаймен сауда-экономикалық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. 2025 жылғы мамырда ЕАЭО мен Иран арасындағы толыққанды еркін сауда туралы келісім күшіне енді.
Осылайша, еуразиялық интеграцияның қазіргі, әзірге шектеулі форматының өзі Қазақстанға елеулі экономикалық мүмкіндік беріп отыр. ЕАЭО жұмысын бастаған 2015 жылы Қазақстанның одақ елдерімен өзара сауда айналымы 16,3 млрд доллар болса, 2024 жылы бұл көрсеткіш 30,4 млрд долларға жетті. Осы кезеңде Қазақстанның ЕАЭО нарығына экспорты екі еседен астам өсіп, 5,1 млрд доллардан 11 млрд долларға дейін ұлғайды. Бұл көрсеткіштер еуразиялық интеграцияға қатысушы елдер арасындағы экономикалық байланыстардың қаншалықты тереңдегенін көрсетеді. Сонымен бірге мұндай өзара тәуелділік қазірдің өзінде сыртқы саяси тұрақтылыққа ықпал ететін маңызды факторға айналып отыр.
Ал ЕАЭО мен Жібек жолының экономикалық белдеуі жобалары бір-бірімен сабақтаса түскен сайын, елдер арасындағы экономикалық байланыс та күшейе бермек. Соған сәйкес саяси сенім де нақты экономикалық мүдделермен бекітіледі. Мәселен, еуразиялық ықпалдастықтан тыс Қазақстанда бірден екі атом электр станциясын салуды, оның үстіне батыстық баламалармен салыстырғанда анағұрлым қолайлы бағамен жүзеге асыруды елестету қиын. Транзиттік бағыттарға да осы тұрғыдан қарауға болады. «Солтүстік – Оңтүстік» дәлізі болсын, Транскаспий бағыты болсын, олардың толыққанды жұмыс істеуі Еуразия кеңістігіндегі мемлекеттердің өзара үйлесімді іс-қимылына тікелей байланысты.
АҚШ-қа негізделген әлемдік тәртіп біртіндеп әлсіреген сайын, мемлекеттер арасындағы қатынастың ортақ қағидаларын белгілеп келген жаһандық институттардың да ықпалы кеміп барады. БҰҰ, ДСҰ және түрлі «халықаралық» арбитраждардың дәрменсіздігі Батыстың ықпалы әлсіреп, Жаһандық Шығыс пен Оңтүстіктің экономикалық салмағы артқан сайын күшейе түсуі мүмкін. Мұндай жағдайда мемлекетаралық экономикалық қатынастарды реттеудің бір бөлігі өңірлік ұйымдардың құзырына ауысатыны заңды. Сондықтан Қазақстан үшін Үлкен Еуразия кеңістігіндегі осындай институттарды қалыптастыруға бастан-ақ қатысу тиімді.
Ел билігі алдағы уақытта Қазақстанда жүзеге асырылатын ірі инвестициялық жобалардың құрылымы күрделене түседі деп күтеді. Бұл геосаяси тәуекелдерді алдын ала бағалауға қойылатын талапты да өзгертеді. Өйткені Қазақстанның саяси элитасы сыртқы бағытты қате таңдаған жағдайда, ешбір инвестор қолында шартты түрде айтқанда «Дубайдағы жылжымайтын мүлік» сияқты пайдасы күмәнді активпен қалып қойғысы келмейді.
Шетелдік инвесторлардың сақтық танытып отырғаны қазірдің өзінде байқалады. Соның бір мысалы – Қытайдың Каспийге шығатын «Орта дәлізге» балама бағытты Қырғызстан, Өзбекстан және Түрікменстан аумағы арқылы қатар дамытуы. Сондықтан Қазақстан басшылығы сыртқы және экономикалық саясатқа қатысты шешім қабылдағанда осы жайтты негізгі факторлардың бірі ретінде ескеруге тиіс.
Иран мен Парсы шығанағы елдерінің тәжірибесі бұл тұрғыда көп нәрсені аңғартады. Өңірден тыс күштердің өздеріне бәсекелес геосаяси жобалардың жүзеге асуына кедергі келтіру үшін жағдайды әдейі шиеленістіруге қабілетті екенін осы мысалдардан көруге болады. Ал АҚШ пен Ұлыбританияның сыртқы саясаттағы мүмкіндіктері шамадан тыс жүктеліп отырған қазіргі жағдайда мұндай қатер Орталық Азия үшін де өзекті бола түседі.
Қазақстан аумағында АҚШ пен Ұлыбританияға тиесілі активтердің болуы геосаяси текетірес күшейген жағдайда оларды Еуразия елдерінің ықтимал жауап әрекеттерінің нысанасына айналдыруы мүмкін. Сондықтан автордың пайымынша, мұндай активтерді алдын ала ұлттық бақылауға қайтару мәселесін қарастырған жөн. Оның үстіне Қазақстанда мұндай тәжірибе бар – Қарағанды металлургия комбинаты ұлттық юрисдикцияға қайтарылды. Көршілес Қырғызстан да осы жолмен елдегі аса ірі алтын кен орны – Құмтөрді ұлттық бақылауына алды.
Еуразиялық интеграцияның табысты дамуы Қазақстанға транзиттік ағындар мен шекарааралық экономикалық жобалардан ондаған жыл бойы тұрақты кіріс алуға мүмкіндік береді. Ал интеграциялық үдерістердің сәтсіздігі, керісінше, көрші елдердің ортақ экономикалық жобаларға деген сенімін ұзақ уақытқа әлсіретуі мүмкін. Сондықтан ауқымды шетелдік инвестиция тарту үшін Қазақстан инвесторларға сөз жүзіндегі емес, нақты әрі түсінікті саяси кепілдіктер ұсынуға тиіс.
