«Ұлттық қор – балаларға» мен «Келешекті» біріктіру:
18 жасқа қарай 14 миллион теңге:
Екі қоржын ба, әлде біртұтас капитал ма?
Ұлттық байлықтың игілігін болашақ ұрпақпен бөлісу – дұрыс әрі әділетті идея. Бірақ кез келген ауқымды әлеуметтік бастама ерте ме, кеш пе бюджеттің қатаң есепке тіреледі: қанша қаражат қажет, ол қайдан алынады және мемлекет қабылдаған міндеттемені 10–20 жылдан кейін де орындай ала ма? Бүгінде «Ұлттық қор – балаларға» және «Келешек» бағдарламалары қатар жұмыс істейді. Екеуінің де түпкі мақсаты ұқсас – баланың болашағына капитал қалыптастыру. Сондықтан ендігі мәселе – осы екі тетікті бір-бірінен бөлек ұстай беру керек пе, әлде оларды бір тиімді жүйеге біріктіруге бола ма? Спойлер ретінде айта кетейік: шешім табылды, ол күрделі пайыздың сиқырында және үшінші бала дүниеге келгенде отбасыларды қолдауда жатыр.
Президенттің «Ұлттық қор – балаларға» бағдарламасы «Ел байлығы – халыққа» қағидатын нақты мазмұнмен толықтырды. Ұлттық қордың инвестициялық табысының бір бөлігін балаларға беру арқылы табиғи ресурстардан түсетін игіліктің келесі ұрпаққа да жетуі көзделді. Кейін іске қосылған «Келешек» жүйесі осы идеяны басқа қырынан жалғастырып, баланың оқуына арналған ұзақ мерзімді жинақ қалыптастыруды ұсынды. Екі бастаманың да әлеуметтік салмағы зор. Бірақ олардың қатар өмір сүруі жаңа сұрақ туғызады: мемлекет бір мақсатқа екі бөлек қаржы механизмін ұстап тұруы қаншалықты тиімді?
«Келешектің» ізгі ниет тұзағы – ауқымын кеңейту
«Ұлттық қор – балаларға» бағдарламасы бойынша кәмелетке толмаған қазақстандықтардың бәріне жыл сайын доллармен есептелетін қаражат аударылады. 2026 жылы бір балаға 130,71 АҚШ доллары есептелді. Бұл – шамамен 7 миллион балаға бір мезгілде таралатын әмбебап қолдау.
«Келешек» басқаша құрылған. Бала бес жасқа толғанда мемлекет оның шотына 60 АЕК көлемінде бастапқы білім беру капиталын аударады, жетім балалар үшін – 120 АЕК. Кейін ата-аналар жинақты толықтырады, ал оған мемлекеттік сыйлықақы мен қаржы ұйымының табысы қосылады. Яғни мұнда мемлекеттің көмегі отбасының өз жауапкершілігімен ұштасады.
Мәселе бағдарламаның идеясында емес, оның ауқымында. Қазір 2026 жылғы бюджетте 7,5 млрд теңге қарастырылған, бұл бес жастағы балалардың небәрі 7-8%-ын ғана қамтиды. Қатысушылар саны көбейген сайын республикалық бюджеттен бастапқы капитал мен мемлекеттік сыйлықақыға қажет қаражат та өседі. Мақаладағы есептік сценарий бойынша қамту бес жастағы балалардың 50%-ға жетсе, жылдық бюджет шығысы шамамен 50 млрд теңгеге дейін ұлғаюы мүмкін. Демек, «Келешектің» келесі кезеңдегі басты мәселесі – қатысуды шектемей-ақ, оның қаржылық тұрақтылығын қалай қамтамасыз ету.
Ұтымды шешім: «Үшінші бала ережесі»
Қаражатты елдегі барлық балаға жұқалап жағып шығудың орнына (бұл ақыр соңында 18 жасқа қарай қарапайым ғана сома береді), біз ресурстарды ең қажет жерге шоғырландыруды ұсынамыз.
Жаңа модельдің негізі – әділ қағидат: екі баланы тәрбиелеу – отбасының жауапкершілігі, ал үшінші және одан кейінгі балаларды аяққа тұрғызуға көмектесу – мемлекеттің тікелей міндеті. Дәл үшінші сәби дүниеге келгенде ата-аналардың қаржылық жүктемесі еселеп артады.
Бұл іс жүзінде қалай жұмыс істейді? Үшінші баласы дүниеге келген отбасын елестетіп көріңіз. Осы сәтте мемлекет оларға қуатты қолдау көрсетеді: жаңа туған нәрестенің шотына Ұлттық қордан бір реттік едәуір бастапқы капитал – 150 АЕК аударылады. Төртінші және одан кейінгі балаларға да дәл осындай тәсіл қолданылады.
Отбасындағы үлкен балалар өкпелемеуі үшін (өйткені отбасы ішіндегі теңдік қағидатын ешкім жоққа шығарған жоқ) дәл сондай 150 АЕК бірінші және екінші балаға да (егер олар әлі 18 жасқа толмаса) есептеледі. Бұл төлем жыл сайынғы ұсақ траншқа бөлінбей, өмірде бір рет жасалады.
Ақшаны неге бірден берген маңызды? Өйткені инвестицияда уақыт – ақша. Бірден салынған бір реттік капитал әлдеқайда ұзақ жұмыс істейді. Күрделі пайыздың арқасында бұл сома 18 жасқа қарай жыл сайынғы 130 доллардан құралған толықтырулардан едәуір көп өседі.
Бүкіл өмірге бір капитал
Енді ең бастысына көшейік – екі бағдарламаны қалай үйлестіруге болады. Үшінші бала дүниеге келгенде берілген 150 АЕК капитал сәби 5 жасқа толғанға дейін Ұлттық қорда сақталып, инвестицияланады. 5 жаста осы өскен капитал «Келешек» бағдарламасына бірқалыпты «құйылып», сол бастапқы жарнаның өзіне айналады!
Мемлекетке енді мыңдаған балаға арналған 60 АЕК бастапқы қаражатты бюджеттен іздеудің қажеті жоқ – бұл ақша Ұлттық қорда әлдеқашан жинақталып қойған. Әрі қарай үдеріске ата-аналар өз жарналарымен қосылады, мемлекеттік сыйлықақы мен банктердің инвестициялық табысы есептеледі.
Нәтижесі әсерлі: екі бағдарламаның осылайша бірігуінің (немесе «тандемінің») арқасында бала 18 жасқа толғанда 14 миллион теңгеге дейін жинақтай алады! Салыстыру үшін: Ұлттық қордың қазіргі бытыраңқы жыл сайынғы төлемдер моделі кәмелетке толғанда шамамен 2 миллион теңге (3800 доллардан сәл көп) ғана береді. Айырмашылық орасан зор.
Ақылға қонымды экономика: бұл мемлекетке неге тиімді
150 АЕК-тен үлестіріп беру тым қымбатқа түседі деп ойлауға болады. Шын мәнінде, бұл модель бюджетті шамадан тыс қызып кетуден сақтайды, өйткені төлемдер жыл сайын барлық 7 миллион балаға емес, тек үшінші (және одан кейінгі) балалар туғанда және олардың аға-апаларына ғана жасалады. Осылайша алушылар шеңбері шамамен 11 есе тарылып, алғашқы жылы 603 мыңға жуық адамды құрайды.
Есептеулер көрсеткендей, шығыстардың шыңы екінші жылға (шамамен 441,7 млрд теңге) келеді, ал үшінші жылдан бастап тұрақты төмендеу басталады. Тіпті бұл жағдайда да жүктеме қолданыстағы модельге қарағанда аз. Үлкен балалар өз капиталын алып қойғандықтан, бағдарлама оларға төлеу қажеттілігінен «тазарады». Ұзақ мерзімді перспективада (5 жыл ішінде) бұл модель қазіргі тәртіппен салыстырғанда Ұлттық қорға орасан зор қаражатты – шамамен 699,4 миллиард теңгені үнемдейді.
Ел көшбасшылықтың демографиялық іргетасы
Біз дамыған елдер қарқынды қартайып бара жатқан әлемде өмір сүріп жатырмыз. Туу көрсеткіші халықтың өзін-өзі ұдайы өндіруінің сыни деңгейінен (бір әйелге 2,1 бала) төмен түсіп барады, ал мемлекеттер адамдарды бала сүюге ынталандырудың жолдарын жанталаса іздеуде: Франция салықтық жеңілдіктер мен аналарға жәрдемақы төлеудің күрделі жүйелерін енгізуде («Үлкен отбасы» бағдарламасы), ал АҚШ-та әрбір нәрестеге 5000 доллар төлеу мәселесі байыпты талқылануда (Трамптың «бэби-бонустары»).
Осы аяда Қазақстан ерекше көрінеді. Қарқынды урбанизацияға қарамастан, елімізде туу көрсеткіші өсті: 2000 жылғы 1,86 баладан 2021 жылы 3,32-ге дейін. Біз енді 20 миллионға жеттік! Алайда осы феноменалды үрдісті сақтап қалу үшін көпбалалы отбасылардың иығынан болашаққа деген алаңдаушылықтың ауыр жүгін алып тастауымыз керек. Нобель сыйлығының лауреаттары Гэри Беккер мен Теодор Шульц балаларға салынған инвестиция экономикалық өсім мен салық түрінде есесімен қайтатынын баяғыда дәлелдеген. Сондықтан адами капитал – қазіргі экономикадағы жаңа мұнай! Отбасының тағы бір бала сүю туралы шешімі оның білімі мен баспанасы қанша тұратынына тікелей байланысты.
«Ұлттық қор – балаларға» және «Келешек» бағдарламаларын біртұтас, түсінікті әрі қуатты балалар капиталы жүйесіне біріктіру арқылы Қазақстан бірден бірнеше міндетті шешеді. Біз бюджетті қорғаймыз, ұлттық байлықты сақтаймыз, адамдарға жинақтау мәдениетін сіңіреміз және ең бастысы, ата-аналарға сенім береміз: бұл елде үш және одан да көп бала өсіру – қаржылық тәуекел емес, қолдаудың кепілі. Дәл осы XXI ғасырда Қазақстанның өркендеуі мен көшбасшылығының ең берік негізі болмақ.
Фархад Куанганов
ҚР Ғылым және жоғары білім министрінің кеңесшісі,
Қазақстан эндаумент-қорлары ұлттық қауымдастығының төрағасы
