Еуропаның Жерорта теңізі жағалауындағы елдерде болып жатқан тәртіпсіздіктерді студенттердің кезекті наразылығы немесе қоғамдағы әлеуметтік көңіл толмаушылықтың көрінісі ретінде ғана қарастыруға болмайды. Бұл – социалистік блок ыдырағаннан бері Еуропада үстемдік етіп келген либералдық-либертариандық модельдің жүйелі дағдарысқа ұшырағанын білдіретін белгі.
Кез келген үстем идеология сияқты, либерализмнің де ықпалы идеология мен философия саласында жүргізілген ауқымды зияткерлік жұмыстың нәтижесінде қалыптасты. Бұл жұмыс социалистік идеялардың ғана емес, адамдардың бірлесіп, қауымдастық болып өмір сүруіне негізделген кез келген қоғамдық ұстанымның мәнін жойып, беделін түсіруге бағытталды. Соның нәтижесінде материалистік атеизм қазіргі заманға сай өмір сүрудің бірден-бір үлгісі ретінде орнықтырылды. Жеке адамның мүддесін бәрінен жоғары қою басты құндылыққа айналды. Байлық жинау, материалдық игіліктерді тұтыну және ләззатқа негізделген өмір салты адам ұмтылуға тиіс жалғыз дұрыс өмірлік мақсат ретінде ұсынылды. Осы ұстанымның жолында адам болмысының рухани өлшемі де, әлеуметтік құқықтар да, ұжымдық қорғаныс пен өзара қолдау сезімі де құрбан етілді.
Мұның бәрі кейінгі ұрпақтың санасында терең нигилизмнің орнығуына әкелді. Бұл нигилизмді құндылықтардың жай ғана болмауы деп түсіндіруге болмайды. Ол ортақ мақсаттарды, қауымдық және рухани байланыстарды жойып, адамды өзінің өткінші қалауларымен бетпе-бет қалдырған қоғамдық құндылықтар жүйесінің заңды салдарына айналды. Ортақ өмірлік бағдарларынан және белгілі бір қауымдастықтың мүшесі екенін сезіну мүмкіндігінен айырылған адамдар екі түрлі күйге түсті. Бір жағынан, немқұрайлылық пен қалыптасқан жағдайға мойынсұну белең алды. Екінші жағынан, қоғамда мәртебе мен табыстың белгісі ретінде ұсынылатын материалдық игіліктерді иелену арқылы өз қалауларын дереу қанағаттандыруға ұмтылыс күшейді.
Сонымен қатар экономикалық тұрғыдан алғанда, либерализмнің үстемдікке жетуі мемлекеттік институттар мен әлеуметтік қорғау жүйесінің біртіндеп әлсіреуіне, кедейліктің артуына және қоғамдық өмірден шеттетілген әлеуметтік топтардың көбеюіне әкелді. Қазіргі уақытта Италия халқының кемінде 10 пайызы абсолютті кедейлік жағдайында өмір сүріп жатыр. Бұған қоса, шектен шыққан индивидуализм мен жаппай гедонизм, соның ішінде гомосексуализмді насихаттау және OnlyFans платформасындағыдай жезөкшелікті қалыпты құбылыс ретінде көрсету секілді зиянды көріністер адамдардың берік отбасы құруға деген ұмтылысын әлсіретті. Соның салдарынан бүгінде бүкіл Еуропа қоғамын қамтыған күрделі демографиялық дағдарыстың негізі қаланды. Либерализм өзі туындатқан осы келеңсіз жағдайдың да шешімі дайын екенін мәлімдеді. Ол – иммиграция. Алайда ірі бұқаралық ақпарат құралдары қалыпты әрі табиғи құбылыс ретінде көрсетуге тырысқан бұл үдеріс өздігінен пайда болған жоқ. Өз елдерінен кетуге мәжбүр болған адамдардың Еуропаға жаппай ағылуы да неолибералдық жүйе қалыптастырған тұрақсыздықтың заңды салдары еді. Бұл құбылысты өзара байланысты екі қырынан қарастыру қажет. Біріншісі – табиғи ресурстарды неолибералдық жүйе аясында пайдалану. Соның салдарынан мигранттар шыққан елдерде халықтың басым бөлігінің тұрмыс жағдайы нашарлап, байлық билік пен шетелдік капиталдың мүддесіне қызмет ететін шағын компрадорлық элитаның қолына шоғырланды. Екіншісі – қалыптасқан жүйенің тірегі саналатын АҚШ, Ұлыбритания және Израильдің Таяу Шығыста өз үстемдігін сақтап, ресурстарға бақылау орнату мақсатында бастаған соғыстары. Осы екі фактордың ықпалы адамдарды туған елдерін тастап кетуге итермелейтін жағдай қалыптастырды. Мұндай жағдайда ұлттық мемлекеттерден жоғары деңгейде әрекет ететін капиталистік элиталар иммиграцияны ынталандыру стратегиясын өздері қалыптастырған тиімсіз жүйенің бір бөлігіне айналдырды. Негізгі мақсат – Еуропаға «өнеркәсіптің резервтік жұмысшы армиясын» қалыптастыруға қажетті адам күшін тарту. Бұл резервтік жұмыс күші «еуропалықтар енді істегісі келмейтін жұмыстарды» атқаруға тиіс болды. Алайда мұндай жағдайдың қалыптасуына еңбекақының төмендеуі мен әлеуметтік кепілдіктердің қысқаруы себеп болған еді. Сонымен қатар арзан жұмыс күшінің көбеюі жалақыны одан әрі төмендетіп, еңбекшілердің құқықтарын шектеуге мүмкіндік берді. Осылайша жағдайды үздіксіз ушықтыратын тұйық шеңбер қалыптасты.
Бақылаусыз иммиграция мен әлеуметтік мемлекеттің әлсіреуінен туындаған ресурстар тапшылығының салдарынан Еуропаның ірі қалаларының шеткі аудандарында жергілікті мәдениеттен алшақ, қоғамға бейімделуі қиын, кей жағдайда мүлде мүмкін болмайтын көптеген қауымдастық пайда болды. Иммигранттардың өздері де қабылдаушы қоғамдарда үстемдік ететін атеизм мен индивидуализмге негізделген құндылықтарды теріс қабылдайды. Бұл олардың жергілікті ортаға бейімделуін одан әрі қиындатады. Осылайша Еуропаға қоныс аударған отбасылардың жаңа ұрпағы терең рухани және әлеуметтік бос кеңістікте қалып қойды. Бұл – либерализм еуропалық жастар арасында қалыптастырған өмірлік мән мен мақсаттың жоғалуына ұқсас жағдай. Алайда иммигрант жастар үшін оның зардабы әлдеқайда ауыр болды. Өйткені олар туған жерімен байланысынан, мәдени тамырынан және белгілі бір қоғамға тиесілі екенін сезінуден айырылды. Мұндай ортада қоғамдағы мәртебені білдіретін заттарды тұтыну жергілікті жастармен салыстырғанда иммигранттар үшін өмірдің басты мақсатына айнала түсті.
Осы жағдайларды ескерсек, наразылық шерулері кезінде байлық пен сән-салтанатқа негізделген капиталистік қоғамның нышандарына қарсы тонау мен қирату әрекеттерінің орын алуы кездейсоқ емес. Мұндай әрекеттерді тек қылмыстық оқиға ретінде бағалау жеткіліксіз. Олардың астарында тұтынушылыққа негізделген нигилизм мен барған сайын тереңдеп келе жатқан әлеуметтік теңсіздік жатыр. Әсіресе бұл теңсіздік иммигранттар арасында айқын сезіледі. Өйткені олардың көпшілігі үшін қабылдаушы қоғамда ауыр еңбек етіп, тәуелді жағдайда өмір сүруден өзге мүмкіндік қалмаған.
Наразылықтардың туындауына ел ішіндегі әлеуметтік мәселелермен қатар халықаралық жағдай да ықпал етіп отыр. Бұл факторлардың өзара байланысы кездейсоқ емес. Екі жағдайда да билеуші топтар мен қарапайым халықтың арасындағы алшақтық байқалады. Билік басындағылар азаматтардың күнделікті қиындықтары мен талап-тілектеріне немқұрайлы қарайды. Ең алдымен, Украинадағы соғысқа қатысты саяси шешімдерге тоқталған жөн. Бұл соғыс энергия ресурстарының қымбаттауына, соның салдарынан инфляцияның күшеюіне басты себеп болды. Бағаның өсуі әсіресе Еуропадағы қарапайым халықтың тұрмысына ауыр тиді.
Алайда еуропалық билеуші топтар өз азаматтарының қиындықтарын ескеріп, бейбіт келісімге қол жеткізуге күш салудың орнына Киев билігін ешбір шартсыз қолдау саясатын жалғастырып келеді. Ресейге стратегиялық жеңіліс әкелу туралы қисынсыз идеяға беріліп, осы бағыттан бас тартар емес. Мұндай мақсатқа жету мүмкін емес, ал Киевтің түпкілікті жеңілісі сөзсіз. Соған қарамастан, Еуропалық одақ Украина басшылығын барған сайын тәуекелі жоғары қадамдарға итермелеп отыр. Мұның нәтижесінде Украина одан әрі күйреп, Еуропа елдерінің экономикалық жағдайы нашарлай түседі. Сонымен қатар соғыстың бүкіл құрлыққа таралу қаупі күшейеді.Наразылықтарға түрткі болған халықаралық мәселелердің тағы бірі – Палестинадағы жағдай. Италия қалаларының алаңдарында өткен шерулерде Палестина туларының кеңінен көтерілуі де осыны аңғартады. Украина мәселесіндегідей, Палестинаға қатысты да билеуші топтардың ұстанымы қоғамдағы басым көзқарасқа қайшы келеді. Саяси басшылықтың халықтың талап-тілегін ескермеуі наразылықтың күшеюіне себеп болып отыр. Еуропа халқының басым бөлігі, әсіресе Жерорта теңізі жағалауындағы елдердің тұрғындары, Палестина халқының күресін қолдайды. Олар Израиль мемлекеті үш жылдан бері бүкіл әлемнің көз алдында жүргізіп жатқан геноцидке куә болып, үрей мен ашу-ызаға бой алдыруда. Иранға қарсы агрессия мен энергия ресурстарын жеткізудегі тұрақсыздық Израиль әрекеттерінің қылмыстық сипатын және Еуропаға келтірген залалын айқын көрсетті. Соған қарамастан, Еуропаның билеуші топтары Израиль саясатын айыптау жөнінде нақты әрі бірізді ұстаным танытқан жоқ. Керісінше, жағдай шиеленісе түскен тұста Италиядағы оңшыл және солшыл партиялар Израильдің әрекеттерін сынағаны үшін жаза қолдануды көздейтін заң жобасын ұсынды!
Еуропаны қамтыған қазіргі наразылықтардың себептерін Италиядағы оқиғалардан анық байқауғаболады. Бұл елдегі жағдай халықтың наразылығын күшейткен саяси, әлеуметтік жәнеэкономикалық қайшылықтарды айқын көрсетеді. Джорджа Мелони үкіметі Италия республикасының тарихындағы билікте ең ұзақ отырған үкімет екенін мақтан тұтады. Алайда аумағында АҚШ-тың ондаған әскери базасы орналасқан, егемендігі шектеулі ел үшін мұндай көрсеткіш таңғаларлық емес. Бұл үкіметтің билікте ұзақ сақталуы оның сыртқы күштерге қаншалықты тәуелді болғанымен және елдің экономикалық дербестігін трансұлттық қаржы корпорацияларына қаншалықты бергенімен тікелей байланысты. Италия Конституциясының 11-бабы елдің өз шекарасынан тыс әскери қимылдарға қатысуына тыйым салғанына қарамастан, Мелони Италияны АҚШ пен Израиль жүргізіп жатқан барлық соғысқа араластырды. Оның үстіне бұл соғыстар Италияның дәстүрлі серіктестеріне қарсы бағытталған. Қазір ел барлау мәліметтері мен қару-жарақ жеткізу арқылы соғыс қимылдарына жанама түрде қатысып отыр. Ал кей жағдайларда әскери бөлімшелерін жіберіп, қақтығыстарға тікелей араласады. Қазіргі қорғаныс министрі Гвидо Крозеттоның Мелони басқаратын «Италия бауырлары» партиясындағы ықпалды тұлғалардың бірі екені де кездейсоқ емес. Ол – Италияның әскери-өнеркәсіп кешенінің өкілі. Ал бұл сала АҚШ, Еуропа және Израильдің қару-жарақ өндірушілерімен тығыз байланыс орнатқан.Өткен аптада BBC-ге берген сұхбатында Крозетто Италия халқының қарсылығына қарамастан, үкіметтің Украинаға қару-жарақ жеткізуді жалғастыратынын ашық мәлімдеді. Бұрын Италияның Атлантикалық одаққа тәуелді болуы елге белгілі бір экономикалық пайда әкелген болса, бүгінде бұл бағытты жалғастыру азаматтардың әл-ауқатын одан әрі төмендетуге ғана әкеліп отыр. Бір жағынан, Украинадағы әскери іс-қимылдарды қолдауға жұмсалатын тікелей шығындар ел экономикасына салмақ түсіруде. Екінші жағынан, энергия ресурстарының қымбаттауы мен италиялық өнеркәсіп үшін ең тиімді нарықтардың жабылуы экономикалық шығындарды ұлғайтып жатыр. Наразылықтарға қатысты әрекеттері де үкіметтің дәрменсіздігін көрсетті. Қоғамдағы ашу-ызаның әлеуметтік себептерін және елдегі қордаланған жүйелі мәселелерді мойындаудың орнына Мелони жақтастары «ислам қаупі» туралы дабыл қағып, «солшылдарды» «терроризмді қолдады» деп айыптауда. Бұл жерде «солшылдар» сөзінің тырнақшаға алынуы кездейсоқ емес. Өйткені оңшылдар сияқты, солшыл күштер де өздерінің тарихи міндетінен бас тартқан. Бұдан кейін Еуропалық одаққа тән саяси ұстанымға сай министрлер қақтығыстардың артында «Ресейдің ізі» бар деген қисынға келмейтін түсініктемелер ұсынды. Крозетто тіпті Мәскеу ұйымдастырған «гибридті соғыс» туралы мәлімдеді. Алайда бұл сөзі келемежге ұшыраған соң, өз мәлімдемесінен бас тартуға мәжбүр болды.
Биліктің осындай дәрменсіздігі мен қоғам мәселелеріне немқұрайлы қарауы жағдайында Италиядағы наразылықтардың кең ауқым алуы таңғаларлық емес. Керісінше, соңғы 50 жылдағы ең ірі бұқаралық қозғалысқа нақты саяси бағыт беріп, бірізді іс-қимыл бағдарламасын ұсына алатын көшбасшылар мен саяси күштердің жоқтығы таңғалдырады. Соның салдарынан наразылықтар халықтың наразылығына шын мәнінде себеп болған күштерге қарсы бағытталмай отыр. Наразылықтардың ең алдымен қазіргі Еуропалық одаққа қарсы бағытталуы орынды болар еді. Өйткені ол – жекешелендіру, әлеуметтік қызметтерді қысқарту және халықтың жаппай шетелге қоныс аударуы салдарынан қоғамның кедейленуіне әкеліп отырған либералдық саясаттың басты жақтаушысы. НАТО-ны өзінің әскери тірегіне айналдырған Еуропалық одақ ақыр соңында бастапқы мақсатынан мүлде алшақтады. Құрлықтағы соғыстарды болдырмау үшін құрылған бірлестік бүгінде, керісінше, әскери қақтығыстардың жалғасуына ықпал ететін тетікке айналды.
Оппозицияның нақты бағдарламасы мен ықпалды көшбасшылары болмаған жағдайда, Италиядағы оқиғалар Еуропа үкіметтерінің ірі бұқаралық ақпарат құралдарының қолдауымен қоғам назарын тек бұзақылыққа аударып отырғанын көрсетеді. Мұндағы мақсат – негізінен әлеуметтік-экономикалық сипаттағы дағдарысты қоғамдық қауіпсіздік мәселесі ретінде көрсету, наразылықты полицияның күшімен басып, оның түпкі себептері мен соғысқа қарай бет алған саясатты назардан тыс қалдыру.
Осы мақсатта Мелони қала алаңдарына әскер шығарып, азаматтардың негізгі құқықтары мен бостандықтарына жаңа шектеулер енгізді. 20 қазандағы жағдай бойынша, қылмыстық құқық бұзушылықтардың жаңа түрлерін қарастыратын сегіз арнайы заңнамалық декрет қабылданған. Бұл шаралар Еуропалық одақ дайындап жатқан Ресеймен соғысқа қарсы шығатын азаматтарды болашақта күшпен басып-жаншуға негіз қалауы мүмкін.
Биліктің өзі де наразылық кезіндегі зорлық-зомбылықты әдейі өршітіп, күш қолдануды ақтауға жеткілікті деңгейге жеткізуге мүдделі болуы мүмкін деген күдік бар. Италияда бұған дейін демонстранттардың арасына арнайы жіберілген агенттердің әрекет еткені туралы көптеген дерек тіркелген.
Мұндай күдікті интернетте тараған фотосуреттер де күшейтеді. Оларда бұзақылық жасады деген бір адамның бірдей агрессивті қимылмен әртүрлі жерде, әртүрлі жағдайда бейнеленгені байқалады. Бұл оқиғалардың сырттан ұйымдастырылып, қоғамда үрей туғызу және жаңа шектеулерді ақтау мақсатында әдейі ушықтырылуы мүмкін екенін аңғартады.
Осындай тәсілдер Израильде де бұрыннан қолданылып келеді. Ондағы саясат «Хамас» сияқты қарсыластармен үздіксіз соғыс жүргізуге тәуелді болып қалған. Оның үстіне «Хамасты» Израиль үкіметінің өзі қаржыландырып келген. Мұндай саясат қоғамның түрлі топтарын біртұтас ұстауға және елде төтенше жағдай үздіксіз жалғасып жатқанын алға тартып, әскери жүйені қаржыландыруға мүмкіндік береді.
Қалыптасқан жағдай өте күрделі. Өйткені халықтың тұрмыс жағдайы одан әрі нашарлаған сайын бұл үрдістер де күшейе түседі. Соның салдарынан фашистік сипаттағы үкіметтерді билікке әкелуге тағы бір әрекет жасалуы ықтимал. Мұндай қадамдар қоғам қауіпсіздігіне төнген жасанды қатерлермен ақталмақ. Ол үшін арнайы қызметтер үнемі қолдап келген «ислам экстремизмі» немесе барлық жерден көрінетін «Ресей қаупі» түріндегі жау бейнесі қалыптастырылады.
Бұған қарсы тұру үшін социалистік жобаны қалыптастыру қажет. Өйткені либералдық капитализм туындатып отырған бейберекеттік пен қоғамның күйреуіне тосқауыл бола алатын жалғыз жол – осы.
