«Ақ жол» фракциясы вице-премьер Серік Жұманғаринге оңайлатылған декларация бойынша салық мөлшерлемесінің өңірге қарай әртүрлі белгіленуі кәсіпкерлерге тең жағдай жасамайтынын мәлімдеді. Депутаттар мөлшерлемені белгілеуді өңірлік мәслихаттарға қалдырмай, бүкіл ел бойынша бірыңғай 2–3% деңгейінде бекітуді ұсынды. Алайда үкімет бұл ұсынысты тағы да қабылдамады. Жаңа Салық кодексі қабылданғалы көп уақыт өтпегенін айтып, оның нәтижесін әлі де бақылау қажет деп есептейді. Вице-премьер депутаттардың сынымен келіспей, кейбір өңірлерде кәсіпкерлер декларацияда көрсеткен табыстың өскенін дәлел ретінде ұсынды. Бірақ депутаттардың көтерген мәселесі мүлде басқа еді. Осыдан үкімет салық реформасын табысты деп көрсетуге жанама болса да негіз болатын көрсеткіштерді әдейі іріктеп отырған жоқ па деген күдік туады.
Қазақстанда 2026 жылдың 1 қаңтарынан бастап жаңа Салық кодексі қолданысқа енді. Онымен бірге оңайлатылған декларация негізіндегі арнаулы салық режимін қолданудың жаңа тәртібі күшіне енді. Бұл режим бойынша корпоративтік немесе жеке табыс салығының базалық мөлшерлемесі – 4%. Бірақ мәслихаттар қызмет түріне және нысанның орналасқан жеріне қарай оны 50%-ға дейін төмендете немесе көтере алады. Демек, бір өңірде салық мөлшерлемесі 2%, ал екіншісінде 6% болуы мүмкін. Құрылтай депутаттары мөлшерлеменің өңірге қарай осылай әртүрлі белгіленуіне қарсы шығып отыр.
Премьер-министрдің орынбасары – ұлттық экономика министрі Серік Жұманғарин салық реформасын әзірлеуге қатысқан әрі оны жұртшылық алдында белсенді қолдап келген негізгі тұлғалардың бірі. Ол бұл ұстанымын әлі де сақтап отыр. Енді кәсіпкерлердің өздері күмән келтіріп отырғанына қарамастан, Салық кодексіне енгізілген нормалардың бизнеске пайдасын түсіндіру де оның міндетіне айналды.
УНИТАРЛЫҚ МЕМЛЕКЕТТЕГІ САЛЫҚ ФЕДЕРАЛИЗМІ
Қазақстанда бірдей кәсіпкерлік қызметке қолданылатын салық мөлшерлемесі өңірге қарай өзгереді. «Ақ жол» фракциясы Серік Жұманғаринге жолдаған депутаттық сауалында бұл тәртіпке қатысты мынадай мәселе көтерген.
«Қазақстан – біртұтас мемлекет, оның егемендігі бүкіл аумағына таралады. Мемлекеттік саясатта өңірлік ерекшеліктердің ескерілуі қажет екені сөзсіз. Алайда бірдей қызметпен айналысатын кәсіпкерлердің салық жүктемесі тек олардың қай өңірде жұмыс істейтініне байланысты өзгеше болмауы тиіс».
Бұл пікірді негізді деп санаймыз. Өңірлердің экономикалық даму деңгейі әртүрлі болуы мүмкін. Дегенмен осы айырмашылықты реттеу үшін бірдей кәсіпкерлік қызметке әртүрлі салық шарттарын қолданудың қаншалықты орынды екені түсіндіруді қажет етеді.
Депутаттар салық мөлшерлемесін бүкіл ел бойынша 2–3% деңгейінде біріздендіріп, мәслихаттардың оны өзгерту өкілеттігін алып тастауды ұсынады. Ал Жұманғарин мұндай қадамның бюджетке ықпалын бағалау қажет екенін және оның өңірлік ерекшеліктерді ескеру мүмкіндігін шектейтінін мәлімдеген.
Осы жауаптан үкіметтің жергілікті бюджеттерді дербес реттеу мүмкіндігіне бірыңғай салық шарттарын қамтамасыз етуден басымдық беріп отырғаны байқалады. Алайда өңірлік ерекшеліктердің болуы сараланған салық мөлшерлемелерінің тиімділігін өздігінен дәлелдемейді. Мұндай қорытынды жасау үшін жаңа кәсіпорындардың ашылуына, жұмыс орындарының көбеюіне және инвестицияның өсуіне дәл осы мөлшерлемелердің ықпал еткенін көрсететін есептер қажет.
Серік Жұманғариннің депутаттарға берген жауабында мұндай есептер келтірілмеген. Оның орнына арнаулы салық режимі бойынша мөлшерлемелері әртүрлі өңірлердегі декларацияланған табыстың өсуіне қатысты статистика ұсынылған.
«Астанада мөлшерлеме 3%, ал Қарағанды облысында 2% болғанымен, бизнестің жаппай қайта тіркелу белгілері байқалмайды. Мұны нақты деректер де растайды: 2026 жылдың бірінші жартыжылдығындағы 910.00 нысаны бойынша салық төлеушілер мәлімдеген табыс Астанада 23,2%-ға, Қарағанды облысында 23,0%-ға, Алматыда 18,3%-ға өскен. Яғни мөлшерлемесі жоғары өңірдегі табыс өсімі ең төменгі мөлшерлеме қолданылатын өңірмен шамалас. Бұл мөлшерлемелер айырмашылығы бизнестің басқа өңірге көшуіне шешуші ықпал етеді деген тұжырымды растамайды», – деп жауап берген вице-премьер.
Ал депутаттар кәсіпкерлік нысандардың қоныс ауыстыруы, бизнестің басқа өңірлерге, әсіресе ауылдық жерлер мен шағын қалалардан облыс орталықтарына көшірілуі жөніндегі нақты деректерді сұраған.
Біздіңше, декларацияланған табыстың өсуі бизнестің басқа өңірлерге көшпегенін білдірмейді. Мәселен, бір өңірден 100 кәсіпорын кеткенімен, онда қалған кәсіпорындардың айналымы 20%-ға артуы мүмкін.
Сондай-ақ мәлімделген табыстың артуы нақты іскерлік белсенділіктің өскенін міндетті түрде көрсетпейді. Бұл көрсеткішке инфляциядан бастап салық төлеушілердің түрлі санаттары арасында айналым көлемінің қайта бөлінуіне дейін көптеген фактор әсер етеді.
Біздің пайымдауымызша, депутаттық сауалға толық жауап беру үшін жеке кәсіпкерлер мен заңды тұлғалардың тіркелуі және қызметін тоқтатуы, жұмыс істеп тұрған кәсіпорындардың өңіраралық көшуі жөніндегі деректер қажет еді. Сонымен қатар өзара салыстыруға болатын салық төлеушілер тобы бойынша жұмыс орындары саны мен айналым көлемінің өзгерісі көрсетілуге тиіс болатын. Бұл мәліметтердің бәрі ауылдық аудандар, шағын қалалар және облыс орталықтары бойынша бөлек ұсынылуы қажет.
КӘСІПОРЫНДАР САНЫ 196 МЫҢҒА АЗАЙДЫ
Төменде Ұлттық статистика бюросының жұмыс істеп тұрған шағын және орта кәсіпкерлік субъектілері санының азаюы туралы деректері берілген. Алайда бұл мәліметтер аталған өзгерістің өңірлік салық мөлшерлемелеріне тікелей байланысты екенін дәлелдемейді. Біз бұл статистиканы үкіметке салық реформасының салдарын бағалағанда декларацияланған табыстың өсуімен ғана шектелмей, өзге де көрсеткіштерді ескеру қажет екенін көрсету үшін келтіріп отырмыз.
Ресми деректерге сәйкес, 2026 жылы 1 қаңтарда Қазақстанда жұмыс істеп тұрған шағын және орта кәсіпкерлік (ШОК) субъектілерінің саны 2 млн 175 мың 605 болған. Ал 1 қазанда бұл көрсеткіш 1 млн 978 мың 975-ке дейін азайған. 2025 жылғы 1 қазанмен салыстырғанда жұмыс істеп тұрған ШОК субъектілерінің саны 9,1%-ға қысқарған. Жұмыс істеп тұрған жеке кәсіпкерлер саны бір жылда 11,9%-ға кеміген.
Ұлттық статистика бюросы бұл өзгеріске жеке кәсіпкерлердің өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған жаңа арнаулы салық режиміне ауысуы әсер еткенін де атап көрсеткен.
Бұл да – салық жүйесін реформалаудың жан-жақты талдауды қажет ететін маңызды нәтижесі. Қанша кәсіпкер тек салық режимін ауыстырды, қаншасы қызметін тоқтатты, қаншасы клиенттерінен айырылды, қаншасы бұрынғы айналым көлемін сақтап қалды? Бұлар – әрқайсысы бөлек қарастыруды қажет ететін мәселелер. Олардың бәріне бір ғана жиынтық көрсеткішпен жауап беру мүмкін емес.
Бұған дейін, 23 қыркүйекте депутат Константин Авершин де Жұманғариннен жаңа салық талаптарының шағын және орта бизнеске ықпалын бағалауды сұраған. Ол бірінші жартыжылдықта жұмыс істеп тұрған субъектілер саны 200 мыңнан астамға азайғанын атап өткен.
«Бұл статистика нақты кәсіпорындардың, жұмыс орындарының, азаматтар табысының, салық базасының және өңірлер экономикасы тұрақтылығының жай-күйін көрсетеді», – деген еді Авершин.
Демек, кәсіпкерліктің нақты жағдайына қатысты мәселені бір ғана депутаттық фракция көтеріп отырған жоқ.
Ал үкіметтің жауабы қандай?
Ұлттық экономика министрлігінің ресми хабарламасында ведомство басшысы өзге деректерді келтіреді: өзін-өзі жұмыспен қамтығандарды қосқанда, бизнес субъектілерінің саны 32,5%-ға өсіп, 3,2 млн-ға жеткен.
«2026 жылдың тоғыз айында 277 мың жаңа кәсіпкерлік субъектісі тіркелді. Оның ішінде 34,7 мыңы – заңды тұлғалар, 242,3 мыңы – жеке кәсіпкерлер. Осы кезеңде 19,7 мың заңды тұлға мен 356 мың жеке кәсіпкер есептен шығарылды», – деп мәлімдеген Серік Жұманғарин.
Оның айтуынша, қызметін тоқтатқан жеке кәсіпкерлердің 42,6%-ы 2025 жылы табыс таппаған. Ал 20,8%-ы өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға арналған режимге ауысып, жұмысын жалғастырған.
Бұл – ескерілуге тиіс маңызды мәлімет. Алайда есептен шыққан қалған кәсіпкерлердің жағдайы қандай болғаны әлі де түсіндіруді қажет етеді.
Үкімет пен статистика ведомствосының деректері кәсіпкерлік белсенділікті екі түрлі сипаттайды. Бірі өзін-өзі жұмыспен қамтығандарды қоса есептегенде салық төлеушілер санының өскенін көрсетсе, екіншісі жұмыс істеп тұрған ШОК субъектілерінің азайғанын көрсетеді. Екі мәлімет те дұрыс болуы мүмкін. Бірақ екінші көрсеткіштің себептерін түсіндірмей, біріншісін шағын бизнестің жағдайы жақсы екеніне дәлел ретінде ұсыну орынды емес.
КӘСІПКЕРЛЕРДІҢ ШАҒЫМЫНА ЖАУАП: ӘЗІРГЕ КҮТЕ ТҰРУ КЕРЕК
Вице-премьер Жұманғариннің жария мәлімдемелеріне қарағанда, үкімет әзірге жаңа Салық кодексінің кемшіліктерін анықтауды міндет етіп қоймай отыр. Оның негізгі нормаларын қайта қарауға әлі ерте деп есептейді.
13 қазанда вице-премьер кәсіпкерлердің оңайлатылған декларация негізінде жұмыс істейтін бизнеспен есеп айырысуда салықтық шегерімдерді қолдану тәртібін өзгерту жөніндегі кезекті өтінішіне үзілді-кесілді жауап берді.
«Біз ештеңе өзгертуді жоспарлап отырған жоқпыз. Өйткені Салық кодексі қолданысқа енгеніне небәрі тоғыз ай болды. Жұмысын толық бағалап үлгермей жатып, негізгі баптарына өзгеріс енгізу мүлде қисынсыз болар еді. Сондықтан оны іс жүзінде қолдануға кемінде бір жарым жылдай уақыт қажет деп ойлаймын. Нені талқылап отырғанымызды түсіну үшін Салық кодексі біраз уақыт жұмыс істеуге тиіс», – деді ол.
«Ақ жол» фракциясына берілген жауапта да осы ұстаным ұстамдырақ жеткізілген. Үкімет мониторингті жалғастырып, өзгерістерді кешенді талдаудан кейін талқылауды ұсынады. Бірақ кәсіпкерлер қазірдің өзінде жұмыс істеп, салық төлеп отыр.
Вице-премьердің депутаттарға берген мәліметіне сәйкес, 2026 жылы Астана, Алматы, Ақтөбе, Павлодар, Петропавл және Орал қалаларында арнаулы салық режимінің мөлшерлемесі 3% болып белгіленген. Ал Шымкент, Қарағанды, Атырау, Қызылорда, Тараз, Талдықорған, Түркістан, Өскемен, Семей және Қонаев қалаларында бұл көрсеткіш – 2%.
Демек, мәслихаттар салық мөлшерлемесін белгілеу құқығын белсенді пайдаланып отыр. Осы тұста заңды сұрақ туындайды: ірі қалалардың басым бөлігі мөлшерлемені базалық 4%-дан төмен белгілесе, бұл базалық мөлшерлеменің қажеттілігі неде?
Алматыдағы кәсіпкер неге 3%, ал Шымкенттегі кәсіпкер 2% салық төлеуге тиіс? Үкімет депутаттарға бұл айырмашылықты негіздейтін есеп ұсынбаған. Қарапайым есепке сүйенсек, жылдық айналымы 100 млн теңге болған жағдайда 2% мөлшерлемемен төленетін салық 2 млн теңгені, 3%-бен 3 млн теңгені, ал 4%-бен 4 млн теңгені құрайды. Қазақстандағы шағын компания үшін әр миллион теңгенің маңызы бар. Бұл қаражат айналымда қалып, жабдық сатып алуға немесе кәсіпті кеңейтуге жұмсалар еді. Қызметкерлердің жалақысын ең болмағанда инфляция деңгейіне сай көтерудің өзі елеулі қолдау болар еді.
Серік Жұманғариннің толыққанды талдау жүргізу үшін 2026 жылдың екінші жартыжылдығындағы салық есептілігін күту қажет екенін мойындайтынын да атап өткен жөн. Демек, үкімет реформа салдарын әзірге толық бағалай алмай отыр. Соған қарамастан, бизнестің жаппай көшу қаупі жоқ деп мәлімдеп, қолданыстағы тәртіпті сақтауды ұсынады.
Сараланған мөлшерлемелердің жекелеген өңірлерге пайдасы болуы мүмкін. Алайда мұны әлі де дәлелдеу қажет. Мұндай бағалау кәсіпкерлердің бір бөлігі қызмет саласын, енді бірі салық режимін ауыстырып, ал кейбірі нарықтан мүлде кетіп, жаңа салық тәртібіне бейімделіп болғанға дейін жүргізілгені дұрыс.
