2024 жылы АҚШ-тың билеуші тобы Дональд Трампты Ақ үйге әкелгенде, оның алдына нақты міндет қойды: елдің әлемдегі жетекші орнын сақтап қалу, мүмкін болса, одан әрі нығайту. Алайда 2026 жылы бұл мақсаттың орындалмағаны белгілі болды. Мәселе АҚШ-тың 47-президентінің жеке қасиеттерінде емес. Әлем халқы 8 миллиардтан асқан қазіргі жағдайда Вашингтон жетекшілік ететін, 1 миллиардқа жуық халқы бар ұжымдық Батыстың қалған 7 миллиардтан астам адамды теңсіз жағдайда ұстауы мүмкін болмай отыр. Бұл геосаяси заңдылықтарға да, қарапайым арифметикаға да қайшы.
Тарихшылар қазіргі оқиғаларды Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы жағдаймен жиі салыстырады. Мұның негізі бар. ХІХ ғасыр бойы жаһандану үдерісі жүріп, жер шарының барлық дерлік аумағын қамтыды. Сол кезеңде әлемдік үстемдік Британ империясының қолында болды. Оның иеліктері адам қоныстанған құрлықтың төрттен бірін алып жатты. Сондықтан ол «күн батпайтын империя» атанды. Ал сатып алу қабілеті аса жоғары ағылшын фунт стерлингі халықаралық валюта қызметін атқарды.
Алайда 1914 жылға қарай жетекші державалар арасындағы қайшылықтар бейбіт жолмен реттеуге келмейтін деңгейге жетті. Осылайша әлемді қайта бөлісу кезеңі басталды. Бұл үдеріс ұзаққа созылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін интербеллум, яғни соғысаралық кезең келді. Осы жылдары Эфиопияда, Испанияда, Қиыр Шығыста және әлемнің басқа да өңірлерінде қақтығыстар болды. Ақырында Екінші дүниежүзілік соғыс басталды.
Потсдам конференциясында соғыстан кейінгі әлемнің тағдырын шешетін үш ірі держава ғана қалды. Олар – АҚШ, Кеңес Одағы және Британ империясы. 1945 жылға қарай соғыстан әбден қажыған бұл мемлекеттер халықаралық қатынастардың жаңа тәртібін қалыптастыру қажеттігін түсінді. Соның нәтижесінде БҰҰ құрылып, алтын-доллар стандартына негізделген Бреттон-Вудс жүйесі енгізілді. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде вето құқығы бекітіліп, ірі державалардың ықпал аймақтары айқындалды.
Кеңес Одағы қырғи-қабақ соғыста жеңіліске ұшырап, кейін ыдыраған соң Вашингтонның әлемдегі үстемдігі шексіз сипат алды. Бұл кезеңнің негізгі оқиғалары қатарында Югославия, Ауғанстан және Ирактағы әскери қақтығыстарды атауға болады.
Жаһандық Оңтүстік – көптеген өркениетті, мемлекет пен халықты біріктіретін ауқымды кеңістік. Сондықтан оны ұзақ уақыт бойы әлемдік басқару жүйесінен шеттету мүмкін емес. Азияда 4,9 млрд, Африкада 1,6 млрд, ал Латын Америкасы мен Кариб бассейні елдерінде 670 млн адам тұрады.
БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіндегі вето құқығы, Халықаралық валюта қорындағы дауыс беру тәртібі мен Дүниежүзілік сауда ұйымының ережелері Жаһандық Оңтүстік елдерінің мүдделерін ескермейді. Оның үстіне, әлемде кезекті технологиялық революция жүріп жатыр. Оның әскери саладағы жетістіктері Иранға Парсы шығанағында АҚШ-тан стратегиялық басымдыққа қол жеткізуге мүмкіндік берді.
7,2 млрд адамның өз өміріне тікелей әсер ететін шешімдерге тиісінше ықпал ете алмауы ұзаққа созыла алмайды. Жалпы, Вашингтон әлемдік үстемдік сатысының ең жоғары сатысында тым ұзақ отырды. 1945 жылы қазіргі халықаралық тәртіп қалыптасқан кезде АҚШ әлемдік жалпы ішкі өнімнің жартысынан астамын өндірді. Ал бүгінде елдің бұрынғы өнеркәсіптік әлеуеті әлсіреп, оны қамтамасыз етуге қажетті еңбек ресурстары, ғылыми және инженерлік-конструкторлық мүмкіндіктері де жеткіліксіз.
Доллар әлемдік үстемдігін қамтамасыз етіп келген негізгі тіректерінен айырылды. Сондықтан АҚШ-тың 40 трлн долларлық мемлекеттік қарыз мәселесін оңтайлы шешу мүмкіндігі жоқ. Тіпті оны шешуді кейінге қалдыратын уақыт та қалмады. Өйткені инвесторлар АҚШ-тың ұзақ мерзімді қарыз міндеттемелеріне сенуден қалды.
Қазіргі әлемдік тәртіпті ұстап тұрған жүйе нақты бір тарихи кезеңде – 1945 жылы қалыптасты. 1991 жылдан кейін бұл жүйенің өміршеңдігі жасанды түрде сақталып келді. Алайда оны қолдауға мүмкіндік берген ресурстар әлдеқашан сарқылды.
2026 жылға дейін осы жасанды жүйенің негізділігі мен заңдылығына күмән келтірген мемлекеттер әскери қысымға ұшырап отырды. Алайда Иранға қарсы күш қолдану саясаты нәтиже бермеді.
АҚШ-тың билеуші тобы бірқатар түбегейлі сұраққа жауап таба алмай отыр. Егер АҚШ әлемдік тәртіптің негізгі тірегі болмаса, оның халықаралық аренадағы орны қандай? Доллар әлемдік резервтік валюта мәртебесінен айырылса, оның рөлі қандай болмақ? Вашингтон моральдық тұрғыдан басымдыққа ие болмаса, оның халықаралық мәселелердегі пікірі қаншалықты салмақты болады? Ал дамудың өзге үлгілері тиімдірек болып, тарихи өзгерістерге жақсырақ бейімделсе, АҚШ әлемде қандай орын алады?
Бұл сұрақтарға Дональд Трамптың да жауабы жоқ. Сондықтан ол бұрынғы әлемдік тәртіпті күш қолдану арқылы сақтап қалуға тырысып келеді. Алайда АҚШ-тың бұған қажетті әлеуеті сарқылған. Ал 2026 жылғы 3 қарашада өткен Конгрестегі аралық сайлау америкалық сайлаушылардың елдің әлемдік үстемдігін сақтау үшін қосымша ауыртпалық көтеруге дайын емес екенін көрсетті.
Әлем жасанды түрде қалыптасқан тәртіптен табиғи даму жолына көшкен кезде, бұл үдеріске АҚШ-тың ешбір президенті тосқауыл бола алмайды.
