Бала туу көрсеткіші ХХІ ғасырдағы маңызды саяси әрі стратегиялық мәселелердің біріне айналып келеді.
Бұл тек әлеуметтік саясатқа қатысты мәселе емес. Қазіргі кезеңде халық саны мен адами капиталдың сапасы жаһандық бәсекеге тікелей ықпал ететін негізгі факторлардың қатарына шықты. Халқы өсіп, білім деңгейі жоғары мемлекеттердің экономикалық, технологиялық және геосаяси мүмкіндігі де арта түседі. Демографияның әлемдік тәртіпке ықпалы күшейіп, көз алдымызда жаңа жағдай қалыптасып келеді.
Өнеркәсібі дамыған елдердің басым бөлігі халықтың қартаюы, бала туу деңгейінің төмендеуі және халық санының азаюы мәселесімен бетпе-бет келді. Мұндай жағдайда отбасыларды қолдаудың тиімді жолдарын табу, адами капиталды сақтап қана қоймай, оны арттыру мемлекеттің ұзақ мерзімді дамуы үшін айрықша мәнге ие. Бұл бағыттағы саясаттың нәтижесі мемлекеттік басқарудың тиімділігін де, ел басшыларының тарихи рөлін де айқындайтын маңызды өлшемдердің біріне айналып отыр.
Қазақстан үшін демографиялық мәселенің маңызы ерекше.
Біріншіден, қоғамда ХХ ғасырдағы ашаршылық, соғыс пен жаппай көші-қон салдарынан болған орасан демографиялық шығынның орнын толтыру мәселесі әлі де өзекті. Түрлі бағалаулар бойынша, 1932–1933 жылдардағы ашаршылық кезінде халық саны 1,75–2,2 миллион адамға кеміп, тағы бір миллионнан астам адам республикадан көшіп кеткен. Соның салдарынан қазақтардың саны жартысынан астамға азайды. Бұл қасіретті кезең туралы тарихи жады қазақ халқының ұлттық даму мен тарихи әділет туралы түсінігіне әлі күнге дейін әсер етіп келеді.
Екіншіден, ХХІ ғасырда адами капитал мемлекеттің стратегиялық мүмкіндігін айқындайтын басты ресурстардың біріне айналды. Халқы көп әрі білімді елдердің халықаралық аренада өз мүддесін қорғауға, қауіпсіздігін нығайтуға, экономикасын дамытуға және жаңа ықпал орталығы ретінде орнығуға мүмкіндігі мол. Жер аумағы кең, ал халық тығыздығы әлемдегі ең төмен көрсеткіштердің қатарында тұрған Қазақстан үшін халық санының өсуі әлеуметтік тұрғыдан ғана емес, стратегиялық жағынан да маңызды.
Сондықтан демографиялық даму Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бері мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының бірі болып келеді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев та демографиялық саясатты ұзақ мерзімге жоспарлау қажеттігін бірнеше рет атап өтті. 2025 жылғы Қазақстан халқына Жолдауында Мемлекет басшысы:
«Елдегі демографиялық үрдістерді егжей-тегжейлі зерделеп, ұзақ жылға арналған шешімдер қабылдау айрықша маңызды», – деді.
Президенттің тапсырмасымен Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің жанынан демографиялық үдерістерді талдау және болжау орталығы құрылды. Ендігі міндет – 2035 жылға дейінгі демографиялық даму тұжырымдамасын әзірлеу.
Жаһандық демографиялық ахуал өзгеріп келеді
БҰҰ-ның «World Population Prospects 2024» болжамына сәйкес, 2050 жылға дейін әлем халқының негізгі өсімі Африка құрлысына тиесілі болады. Шығыс және Оңтүстік Азияда да халық саны біраз уақыт өсе береді, алайда біртіндеп ең жоғары шегіне жақындайды. Ал Еуропада, Шығыс Азияда және посткеңестік кеңістіктің бірқатар елінде, керісінше, халық саны азаяды. Ғалымдардың басым бөлігі мұны демографиялық өтпелі кезеңмен байланыстырады. Яғни қоғам аграрлық өмір салтынан индустриялық даму үлгісіне көшкен сайын бала туу көрсеткіші төмендейді.
2100 жылға қарай:
- Еуропа халқы 745 млн-нан 593 млн адамға дейін азаяды;
- Ресей халқы 145 млн-нан 126 млн адамға дейін кемиді;
- Украина халқы 37 млн-нан 15 млн адамға дейін қысқарады;
- Оңтүстік Корея халқы 51 млн-нан 22 млн адамға дейін азаяды;
- Жапония халқы 124 млн-нан 77 млн адамға дейін кемиді;
- Ауғанстан халқы, керісінше, 42 млн-нан 129 млн адамға дейін өсіп, шамамен үш есе көбейеді.
Осы үдерістер аясында Орталық Азия халық саны тұрақты өсіп келе жатқан санаулы өңірдің бірі болып отыр. Болжам бойынша, 2024 жылы 82 млн адам болған аймақ халқы ғасыр соңына қарай 150 млн-ға жуықтайды. Әсіресе Өзбекстанда өсім жоғары: халық саны қазіргі 36 млн-нан 74 млн-нан астам адамға жетуі мүмкін. БҰҰ болжамы бойынша, Қазақстан халқы 2100 жылға қарай 34 млн адамға дейін өсуі ықтимал. Мұндай демографиялық өзгерістер алдағы уақытта өңірдегі экономикалық және саяси ықпалдың арақатынасына да әсер етеді.
Кесте. 2100 жылға қарай әлем елдері халқының өзгеруі
| № | Өңір, субөңір, ел, аумақ | Халық саны, мың адам | ||
| 2024 жыл | 2050 жыл | 2100 жыл | ||
| 1. | Әлем | 8 126,9 | 9 644,0 | 10 186,6 |
| 2. | Еуропа және Солтүстік Америка | 1 129 525 | 1 130 231 | 1 067 720 |
| 3. | Еуропа елдері | 745 380 | 704 160 | 593 113 |
| 4. | Солтүстік Еуропа | 108 669 | 115 809 | 110 551 |
| 5. | Батыс Еуропа | 199 855 | 196 439 | 185 379 |
| 6. | Шығыс Еуропа | 285 345 | 256 253 | 200 564 |
| 7. | Оңтүстік Еуропа | 151 511 | 135 659 | 96 620 |
| 8. | АҚШ | 344 480 | 380 413 | 421 007 |
| 9. | ТМД елдері | 252 163 | 272 880 | 293 799 |
| 10. | Ресей | 145 206 | 136 256 | 126 439 |
| 11. | Украина | 37 441 | 32 165 | 15 323 |
| 12. | Беларусь | 9 086 | 7 486 | 4 376 |
| 13. | Орталық Азия елдері | 81 528 | 113 048 | 149 753 |
| 14. | Қазақстан | 20 464 | 26 437 | 33 638 |
| 15. | Қырғызстан | 7 131 | 9 603 | 11 729 |
| 16. | Тәжікстан | 10 492 | 15 492 | 20 199 |
| 17. | Түрікменстан | 7 431 | 9 611 | 9 961 |
| 18. | Өзбекстан | 36 010 | 51 905 | 74 226 |
| 19. | Моңғолия | 3 454 | 4 484 | 5 517 |
| 20. | Оңтүстік Азия субөңірі | 2 053 467 | 2 500 385 | 2 493 458 |
| 21. | Ауғанстан | 42 045 | 76 239 | 129 941 |
| 22. | Үндістан | 1 444 436 | 1 677 687 | 1 509 107 |
| 23. | Пәкістан | 249 336 | 369 611 | 510 572 |
| 24. | ҚХР | 1 420 909 | 1 265 452 | 638 685 |
| 25. | Африка, оның ішінде: | 1 497 914 | 2 448 400 | 3 807 042 |
| 26. | Сахараның оңтүстігіндегі Африка | 1 227 721 | 2 077 071 | 3 344 728 |
| 27. | Жапония | 124 071 | 105 459 | 77 038 |
| 28. | Оңтүстік Корея | 51 738 | 45 374 | 22 007 |
Ескертпе: БҰҰ-ның «World Population Prospects 2024: Summary of Results» баяндамасының деректері бойынша. [1]
Еуропалық үлгі неліктен нәтиже бермей отыр?
Еуропа тәжірибесі ауқымды әлеуметтік бағдарламалардың өзі бала туу деңгейінің төмендеуін тоқтатуға кепілдік бермейтінін көрсетіп отыр. Бүгінде Еуропа елдерінің басым бөлігінде бір әйелге шаққандағы бала саны халықтың табиғи өсімін сақтауға қажетті 2,1 көрсеткішінен төмен. Қазір бұл көрсеткіш шамамен 1,5 баланың төңірегінде.
Халық санын табиғи жолмен арттырудың тиімді тетігі табылмағандықтан, Еуропа елдері жұмыс күшінің тапшылығын мойындап, оның орнын сырттан келетін мигранттар есебінен толтыруға мәжбүр. Алайда мұның өзі жаңа әлеуметтік және саяси мәселелерді алға шығарып отыр.
Ресей де әзірге халық санының азаюын тоқтата алған жоқ. Ана капиталы бағдарламасына қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, БҰҰ болжамы бойынша ел халқы алдағы уақытта да кеми береді. Бұл бала тууға ынталандыратын жекелеген төлемдер мен жеңілдіктердің өзі жеткіліксіз екенін аңғартады. Демографиялық ахуалды өзгерту үшін қолдау шараларымен қатар, отбасы мен бала тәрбиесіне қолайлы жағдай қалыптастыратын тұтас саясат қажет.
АҚШ пен Франция бала туу көрсеткішін қалай тұрақтандырды?
Осы тұрғыдан АҚШ пен Францияның тәжірибесі назар аудартады. Бұл елдерде отбасыларды қолдауға бағытталған мемлекеттік саясаттың арқасында бала туу көрсеткіші дамыған мемлекеттердің басым бөлігімен салыстырғанда жоғары деңгейде сақталды.
Мұндай тәсілдердің негізінде 1992 жылы Нобель сыйлығын алған америкалық экономист Гэри Беккердің бала тууға қатысты экономикалық теориясы жатыр.
Теорияның мәні қарапайым: балалы болудың отбасы үшін берер пайдасы оны өсіріп, тәрбиелеуге жұмсалатын шығыннан басым болған жағдайда бала туу көрсеткіші артады.
Сондықтан жай ғана ұран мен үндеуден гөрі отбасына нақты экономикалық қолдау көрсететін тетіктер тиімдірек саналады. Олардың қатарында салықтық жеңілдіктер мен түрлі төлемдер, баспанамен қамтамасыз етуге қолдау көрсету, жинақ бағдарламалары, сондай-ақ бала тәрбиесіне кететін отбасылық шығынды азайту бар. Бұған бөбекжай мен балабақша ақысын субсидиялау, мектептегі білім мен балалардың қосымша үйірмелеріне жұмсалатын шығынды жеңілдету де кіреді.
Автордың пікірінше, тәжірибе мұндай тәсілдің «демограф ғалымдардың» пессимистік болжамдарына қарамастан нәтиже бере алатынын көрсетеді. Яғни тиісті экономикалық жағдай жасалса, индустриялық елдерде де бала туу көрсеткішін арттыруға болады.
Қазақстан демографиялық өсімге қалай қол жеткізді?
2000–2020 жылдары Қазақстан посткеңестік кеңістікте бала тууды ынталандыруда айтарлықтай нәтиже көрсеткен елдердің біріне айналды. Тегін мектеп білімі мен денсаулық сақтау жүйесімен қатар, отбасыларды қолдаудың бірқатар тетігі енгізілді:
- бала туған кезде берілетін біржолғы жәрдемақы;
- бала 1,5 жасқа толғанға дейін төленетін күтім жәрдемақысы;
- көпбалалы отбасыларға арналған арнайы төлемдер;
- жүктілік пен босануға байланысты әлеуметтік төлемдер.
Бұл жүйенің басты ерекшеліктерінің бірі – отбасындағы бала санына қарай төлем мөлшерінің артуы. Осылайша Қазақстандағы әлеуметтік саясат Гэри Беккер ұсынған қағидаға белгілі бір дәрежеде жақындады: баланың дүниеге келуі отбасының тұрмыс деңгейін күрт төмендетпеуге тиіс. Қазақстан жағдайында мемлекеттік қолдау балалы отбасылардың қаржылық жүктемесін едәуір жеңілдетті. Бұл әсіресе орта және одан төмен табысы бар отбасылар үшін маңызды болды.
Әлемде бала туу көрсеткіші төмендеп жатқан кезеңде Қазақстан 1990 жылдардағы көші-қон салдарынан болған демографиялық шығынның орнын толтырып қана қоймай, 2023 жылы халық санын 20 миллионға жеткізді. Сонымен бірге бала туу деңгейі индустриялық елдермен салыстырғанда жоғары көрсеткіштердің біріне жетті. Осыған байланысты демографтар арасында тіпті «Қазақстандағы жоғары туу феномені» деген ұғым қолданыла бастады.
2020 жылдан кейін бала туу көрсеткіші неліктен төмендеді?
Алайда 2020 жылдан кейін Қазақстанда бала туу көрсеткіші қайта төмендей бастады. Жүргізілген кешенді талдау мұның негізгі себептерінің бірі жәрдемақылар мен әлеуметтік төлемдердің отбасы шығынына шаққандағы үлесінің азаюы екенін көрсетті. Мемлекеттік қолдаудың жалпы көлемі бала өсіруге кететін нақты шығынды бұрынғыдай өтей алмайтын деңгейге жетті.
Соның салдарынан көпбалалы отбасылардың үлесі біртіндеп негізінен табысы төмен әлеуметтік топтарда басым бола бастады. Мұның бір себебі әлеуметтік төлемдерді адами капиталға салынатын инвестиция ретінде емес, масылдықты күшейтетін көмек ретінде қабылдау көзқарасының әлі де сақталуында жатыр.
Ал тәжірибе көпбалалы болу тек биологиялық факторларға емес, ең алдымен әлеуметтік-экономикалық жағдайға байланысты екенін көрсетеді. Бір қызығы, марксизм классиктері көтерген осы негізгі идея кейін Нобель сыйлығының лауреаттары Гэри Беккер мен Теодор Шульц қалыптастырған заманауи адами капитал теориясынан да көрініс тапты. Бұл қағида бүгін де өзектілігін жоғалтқан жоқ: отбасылар үшін жеткілікті экономикалық жағдай мен ынталандыру болмаса, бала туу көрсеткіші төмендей бастайды.
Демографиялық саясатты қайта қарау қажет
Қазақстанда бала тууды ынталандырудың өзіндік тәжірибесі бар. Сондықтан мәселе жаңа тетіктер ойлап табуда емес, қолданыстағы қолдау шараларын қазіргі экономикалық жағдайға бейімдеуде.
Бұл бағытта:
- бала саны артқан сайын өсетін жәрдемақылар мен төлемдердің мөлшерін қайта қарастыру;
- жұмыс істемейтін аналарға берілетін қолдауды ең төменгі күнкөріс деңгейіне, ал жұмыс істейтін аналарға төленетін қаражатты орташа жалақы мөлшеріне сәйкестендіру;
- «Келешек» және «Ұлттық қор – балаларға» бағдарламалары секілді жинақтау тетіктерін кеңейтіп, ұзақ мерзімді отбасылық депозиттерді енгізу. Мұндай құралдар баланың 18 жасқа толғаннан кейін білім алуына немесе баспана сатып алуына қажетті бастапқы қаражатты жинауға мүмкіндік береді;
- көпбалалы отбасыларға арналған қосымша ынталандыру шараларын енгізу ұсынылуы мүмкін.
Алайда негізгі қиындық мемлекеттік жүйенің қалыптасқан жұмыс тәсілін өзгертуінде жатыр. Басқаруға келген жаңа командалар бұрын іске асырылған тиімді тәжірибені ескере бермей, реформаны қайтадан басынан бастайтын жағдайлар кездеседі. Бұған посткеңестік демография ғылымының қазіргі экономикалық демография әдістерін баяу қабылдауы да әсер етіп отыр.
Соның салдарынан Қазақстандағы 2000–2020 жылдар аралығындағы демографиялық өсімнің өзі әлі күнге дейін нақты экономикалық саясаттың нәтижесі ретінде емес, түсіндіру қиын «феномен» ретінде қарастырылып келеді.
Демография – стратегиялық көшбасшылықтың маңызды шарты
2000 жылдардың басында ел басшылығы ХХ ғасырдағы алапат демографиялық шығын болмағанда, қазақ халқының саны 50–70 миллионға жетуі мүмкін еді деген пікір білдірген болатын. Бүгінде мұндай меже жай ғана арман емес.
ХХІ ғасырда мемлекеттер ресурстар мен технология үшін ғана емес, адам капиталы үшін де бәсекеге түседі. Сондықтан Қазақстан үшін демографиялық саясат біртіндеп әлеуметтік қолдау аясынан шығып, елдің ұзақ мерзімді тұрақтылығы, қауіпсіздігі және өңірдегі болашақ орнына тікелей ықпал ететін стратегиялық мәселеге айналып келеді.
Нобель сыйлығының лауреаттары Гэри Беккер мен Теодор Шульц адами капиталдың, яғни адамның білімі, денсаулығы мен дағдысының зауыт немесе технология секілді экономикалық құндылық екенін ғылыми тұрғыдан негіздеді. Миллиондаған баланың біліміне салынған инвестиция ұзақ мерзімде экономикалық өсім мен салық түсімдерінің артуы арқылы қайтарым береді. Автордың есебінше, мұндай инвестицияның ұзақ мерзімді кірістілігі (IRR) шетелдік бағалы қағаздар мен тіпті инновациялық жобалардың табыстылығынан жоғары болуы мүмкін.
Қазақстанда жаңа Конституцияның қабылданып, ел дамуының жаңа кезеңінің басталуы тың мүмкіндіктерге жол ашып отыр. Көп жылдан бері алғаш рет демография мен адами капиталды дамыту мәселесі Үкімет жұмысының бір бағыты болып қана қоймай, саяси партиялардың бағдарламаларынан да лайықты орын алуы мүмкін.
Қазақстан демографиялық өсімді қамтамасыз ете алатынын бұған дейін де көрсетті. Жинақталған тәжірибе тиісті саяси шешімдер қабылданып, бала тууды ынталандырудың тиімді тетіктері іске қосылған жағдайда халық санының өсу қарқынын едәуір арттыруға болатынын аңғартады. Автор келтірген есеп бойынша, ХХІ ғасырдың соңына қарай Қазақстан халқының саны 70 миллион адамға жетуі мүмкін.
Ендігі мәселе – мемлекет демографиялық дамуды ХХІ ғасырдағы басты ұлттық басымдықтардың бірі ретінде қарастыруға дайын ба?
Біздіңше, тұрақты демографиялық өсім Қазақстанның ХХІ ғасырда орныққан әрі бәсекеге қабілетті мемлекет ретінде өңірдегі жетекші орнын нығайтудың берік негіздерінің біріне айнала алады.
Фархад Қуанғанов¹,
ҚР Ғылым және жоғары білім министрінің кеңесшісі,
Қазақстанның эндаумент-қорлар ұлттық қауымдастығының төрағасы
¹ Автор 2006–2008 жылдары ҚР Үкіметіне бала тууды ынталандыру шаралары жөніндегі ұсыныстарды әзірлеуге қатысқан. Сондай-ақ 2010–2014 жылдарға арналған Солтүстік Қазақстан облысындағы бала тууды ынталандыруға бағытталған «Ұрпақ қоры – Фонд поколений» өңірлік бағдарламасын әзірлеушілердің бірі болған.
