«Жұмыс берушілердің, оқыту ұйымдарының және сарапшылар қауымдастығының ұсыныстарын ескере отырып, министрлік бұл қағидаларды қолданысқа енгізу мерзімін 2026 жылдың 12 шілдесінен 2027 жылдың 1 қаңтарына ауыстыруды ұсынды», – деп Еңбек министрлігі 10 шілдеде ресми мәлімдеді. Бұл шешімнің назар аудартуының өзіндік себебі бар. Өйткені мемлекет қабылдаған шешімдерінің мерзімін өзгерте бермейді. Оның үстіне сөз еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау саласындағы талаптарды едәуір күшейтетін өзгерістер туралы болып отыр. 2026 жылғы 30 мамырда қабылданған құжат жұмыс берушілер арасында қызу талқылау туғызғаннан кейін Еңбек министрлігі жаңа талаптарды енгізу мерзімін алты айға кейінге қалдыруға келісті.
Бұл реформа еңбек қауіпсіздігі бойынша оқыту жүйесін түбегейлі өзгертуді және бұрын-соңды болмаған қатаң талаптарды енгізуді көздеген еді. Жаңартылған тәртіп 2026 жылы 12 шілдеден бастап күшіне енуі тиіс болатын. Алайда кейін оны енгізу мерзімі 2027 жылдың 1 қаңтарына шегерілді. Оның үстіне, қолданысқа енгізілгенге дейін аталмыш қағидаларға әлі де бірқатар өзгерістер енгізілуі мүмкін. Біздің ойымызша, мұның өзі мемлекеттік реттеу талаптары мен Қазақстандағы өндіріс орындарының нақты мүмкіндіктері арасында елеулі алшақтық бар екенін аңғартады.
Мұндай қатаң талаптарды енгізуге не түрткі болды? Қағидалардың жаңа редакциясындағы қандай нормалар ең көп пікірталас туғызды? Неліктен кәсіпкерлер жаңа талаптарға бірден бейімделуге дайын болмады?
КӘСІБИ БІЛІКТІЛІК ЖӘНЕ ОҚУ ЖҮКТЕМЕСІ
Қайта қаралып жатқан қағидалардың негізгі жаңалығы – кәсіпкерлік субъектілерінің ауқымы мен санатына қарай ұйым басшылары мен еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғауға жауапты қызметкерлерді даярлауға қойылатын талаптардың нақты саралануы болды.
Егер бұрынғы редакцияда барлық ұйымдарға ортақ талаптар қолданылса, жаңа қағидаларда оқыту талаптары сараланған тәртіппен белгіленген. Мәселен, енді ұйым басшылары мен еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғауға жауапты қызметкерлер кәсіби құзыреттерді дамытуға арналған жалпы курстан бір рет қана өтумен шектелмейді. Олар қызмет бағытының ерекшелігіне қарай әр үш жыл сайын арнайы кәсіби құзыреттерін жетілдіруге міндетті.
Бір қарағанда, мұндай талаптың енгізілуі орынды көрінеді. Әсіресе Қазақстандағы өндірістік жарақаттану деңгейін ескерсек, оның негізсіз емес екені байқалады.
Оқыту процесінің ең төменгі ұзақтығын академиялық сағатпен белгілеу жөніндегі талаптар Кәсіпкерлер қауымдастығының наразылығын тудырды:
- ірі кәсіпкерлік субъектілері үшін – жалпы кәсіби құзыреттер бойынша кемінде 72 академиялық сағат (өмірінде бір рет) және арнайы кәсіби құзыреттер бойынша кемінде 40 академиялық сағат (әр үш жыл сайын), барлығы – 112 академиялық сағат;
орта кәсіпкерлік субъектілері үшін – тиісінше 40 және 24 академиялық сағат, жалпы көлемі – 64 академиялық сағат; - шағын және микрокәсіпкерлік субъектілері үшін – тиісінше 24 және 16 академиялық сағат, жалпы көлемі – 40 академиялық сағат.
Ірі өнеркәсіп кәсіпорындары үшін әрбір жоғары буын басшысы мен өндірістік бөлімше жетекшісін 112 академиялық сағаттық бағдарлама бойынша оқыту өндіріс процесінен негізгі басқарушы кадрларды ұзақ уақытқа шеттетуді білдіреді. Өйткені 112 академиялық сағат шамамен үш толық жұмыс аптасына тең және бұл кезең түгелдей дәрістер мен семинарларға арналады.
Кәсіпкерлер мұндай талаптардың шамадан тыс екенін алға тартып, олардың кәсіпорындарға тікелей қаржылық шығын әкелетінін мәлімдеді. Әсіресе бұл үздіксіз өндіріс циклімен жұмыс істейтін металлургия, мұнай-газ және энергетика салаларындағы кәсіпорындарға айтарлықтай салмақ түсіреді.
Еңбек министрлігінің мұндай ауқымды оқыту бағдарламаларын бірнеше айлық бейімделу кезеңінсіз енгізуге талпынысы бүкіл жүйенің жұмысына кері әсерін тигізді. Өйткені оқу орталықтары өздеріне берілген маусым айының ішінде әрбір салаға арналған жаңа оқу бағдарламаларын әзірлеп, оларды белгіленген тәртіппен бекітуге іс жүзінде үлгермеді.
ТЕСТІЛЕУ ПРОЦЕСІ ТОЛЫҚ ЦИФРЛЫҚ БАҚЫЛАУҒА КӨШЕДІ
Қызу талқылауға негіз болған тағы бір мәселе – қызметкерлердің білімін тексеру тәртібіне енгізілген өзгерістер. Еңбек министрлігі еңбек қауіпсіздігі бойынша оқыту туралы сертификаттардың шынайы білімді растамай-ақ рәсімделуіне және тестілеудің тек формалды сипатта өткізілуіне мүмкіндік беріп келген көлеңкелі тәжірибеге түбегейлі тосқауыл қоюды мақсат еткен.
Қағидалардың жаңа редакциясы бойынша оқыту күндізгі де, қашықтан да жүргізілуі мүмкін. Алайда білімді бағалау кезінде тыңдаушының жеке басы оқу орталығының ақпараттық жүйесі арқылы міндетті түрде сәйкестендіріледі. Яғни елімізде оқу процесіне биометриялық технологиялар, соның ішінде бет-әлпетті тану жүйесі кеңінен енгізілмек.
Бұдан бөлек, тестілеу барысы міндетті түрде бейне және аудио форматта жазылып, бақылау мақсатында сақталуға тиіс. Мұндай жазбалар тест тапсырылған күннен бастап алты ай бойы сақталады.
Бұл дегеніміз, егер уәкілетті мемлекеттік орган қандай да бір кәсіпорын басшысының немесе еңбек қауіпсіздігіне жауапты қызметкердің тиісті оқудан шынымен өткенін тексеруге шешім қабылдаса, оқу орталығынан тестілеудің бейнежазбасын сұрата алады.
Бұдан бөлек, тестілеу тәртібіне де нақты талаптар белгіленді. Тест тапсырмаларының жалпы саны 80 сұрақтан аспауға тиіс. Тестілеуден сәтті өту үшін қатысушы сұрақтардың кемінде 70 пайызына дұрыс жауап беруі қажет. Сонымен қатар тестілеу уақыты қатаң шектелген – дәл 60 минут. Белгіленген уақыт аяқталғаннан кейін жүйе автоматты түрде тестілеуді тоқтатады.
Алайда бұл талаптарды іске асыру барысында кәсіпкерлер мен оқыту ұйымдары ақпараттық технологиялар инфрақұрылымының дайын еместігі мәселесіне тап болды. Өңірлердегі оқу орталықтарының немесе кәсіпорындардың корпоративтік оқыту платформаларының бәрі бірдей биометриялық сәйкестендіру жүйелерімен жабдықталмаған. Оның үстіне мұндай жүйелер жүздеген адамның тестілеу процесін бір мезгілде үздіксіз бейне және аудио форматта тіркеп, кейін сол материалдарды алты ай бойы сақтай алуы қажет.
Шалғай өңірлердегі шағын кәсіпорындар үшін, әсіресе басшылары қашықтан тест тапсыратын жағдайда, мұндай талаптарды орындау іс жүзінде мүмкін болмай шықты.
Біздің ойымызша, қағидаларды 2026 жылғы шілдеден бастап қолданысқа енгізу туралы бастапқы шешім өңірлердегі көптеген оқыту орталықтарын күрделі жағдайға қалдырды. Өйткені олардың басым бөлігі қысқа мерзім ішінде қажетті бағдарламалық қамтамасыз етуді сатып алып, техникалық инфрақұрылымын жаңғыртып үлгермеді.
ОҚУ ОРТАЛЫҚТАРЫНЫҢ ҮСТЕМДІГІ
Нарық қатысушылары оқу орталықтарының материалдық-техникалық базасына қойылатын жаңа талаптарды да оң қабылдамады. Жаңартылған қағидаларға сәйкес, еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау мәселелері бойынша оқыту жүргізгісі келетін әрбір ұйым мынадай талаптарға сай болуы тиіс:
- арнайы аудио және бейне жабдықтармен қамтамасыз етілген оқу сыныбы (меншік нысанына қарамастан);
- емтихан түріндегі тестілеуді өткізуге арналған мультимедиялық жабдықпен жарақталған компьютерлік сыныптар;
- авторлық оқу материалдары орналастырылған және нақты уақыт режимінде ауқымды бейнеконференциялар өткізуге мүмкіндік беретін толыққанды білім беру платформасы;
- жоғары немесе жоғары оқу орнынан кейінгі бейінді білімі, еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласында кемінде бес жыл жұмыс тәжірибесі (бұрын – үш жыл) бар әрі мемлекеттік үлгідегі қолданыстағы сертификатқа ие оқытушылар.
Еңбек қауіпсіздігі бойынша білім беру қызметін көрсететін ұйымдардың барлығы бірдей заманауи техникалық құралдармен толық жабдықталған ірі оқу орталықтары емес екені белгілі. Әсіресе ірі кәсіпорындар шоғырланған өңірлерде мұндай инфрақұрылымды қалыптастыру қомақты қаржыны талап етеді.
Соның салдарынан бұған дейін сапалы әрі қолжетімді консалтинг және оқыту қызметін ұсынып келген шағын ұйымдардың бір бөлігі белгіленген талаптарға сәйкес келмегендіктен тізілімнен шығарылуы немесе материалдық-техникалық базасын жаңа стандарттарға сай жаңартуға мәжбүр болуы мүмкін. Алайда мұны қысқа мерзімде барлық ұйымның бірдей жүзеге асыра алатыны күмән тудырады. Демек, нарықта негізінен ірі оқу орталықтары ғана қалып, қызмет құнын өз қалауынша белгілеу қаупі де жоқ емес.
Осыған байланысты кәсіпкерлер оқыту қызметін ұсынатын ұйымдар саны азайса, қызметкерлерді оқыту құны күрт өседі деп алаңдады. Экономиканың жекелеген салаларында өсім баяулаған жағдайда мұндай қосымша шығындардың бизнеске артық қаржылық салмақ түсіретіні анық.
ҚАТАҢ ТАЛАПТАР НЕ ҮШІН ҚАЖЕТ?
Неліктен мемлекет еңбек қауіпсіздігі талаптарын күшейтуді жөн көрді? Себебі Қазақстандағы, әсіресе тау-кен, металлургия және құрылыс салаларындағы өндірістерде өндіріс көлемінің артуымен қатар, өндірістегі жазатайым оқиғалар мен адам өліміне қатысты қайғылы жағдайлар да әлі де жиі тіркеліп келеді.
Өндірістік жарақаттану көрсеткіштері еңбек қауіпсіздігі мәселесіне формалды көзқараспен қарауға болмайтынын анық көрсетті. Көп жылдар бойы қалыптасқан, кәсіпорындардың еңбек қауіпсіздігі бойынша куәліктерді аз ғана қаражатқа жаппай рәсімдеп алу тәжірибесі бұл саланы мазмұнынан айырылған формалдылыққа айналдырды. Сондықтан мемлекет бұл мәселеде қатаң шараларға жүгінуге мәжбүр болды. Жалпы алғанда, Еңбек министрлігі қолға алған реформа дамыған елдерде қалыптасқан халықаралық тәжірибеге сәйкес келеді.
Ұлыбританиядағы Health and Safety Executive (HSE) жүйесі 1974 жылы қабылданған «Өндірістегі денсаулық пен қауіпсіздік туралы» заңның (Health and Safety at Work Act 1974, HSWA) негізінде еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етудің әлемдегі ең тиімді үлгілерінің бірі саналады. Бұл елде оқу орталықтары мен білім беру бағдарламаларын аккредиттеу қатаң мемлекеттік бақылауда болады. Жоғары буын басшыларын еңбек қауіпсіздігі мәселелері бойынша оқыту міндетті саналады әрі формалды рәсіммен шектелмейді. Ал біліктілікті растайтын құжаттарды қолдан жасау немесе оқыту талаптарына салғырт қарау елеулі айыппұлдарға, тіпті қылмыстық жауапкершілікке де әкеп соғады.
АҚШ-та әртүрлі санаттағы қызметкерлерге арналған Occupational Safety and Health Administration (OSHA) стандартталған оқу бағдарламалары қолданылады. Мұндай курстарды тек АҚШ Еңбек министрлігі сертификаттаған нұсқаушылар ғана өткізе алады. Олардың біліктілігі мен пайдаланатын оқу материалдары тұрақты түрде мемлекеттік тексеруден өтеді. Емтихан нәтижелерін бұрмалауға немесе қолдан жасауға қатысты кез келген әрекет оқу орталығының лицензиясын бірден қайтарып алуға және жұмыс берушіге ірі көлемде сот талаптарының қойылуына әкеледі.
Германияда өндірістегі жазатайым оқиғалардан сақтандыру жүйесі кәсіпорындағы өндірістік жарақаттану деңгейін сақтандыру жарналарының мөлшерімен тікелей байланыстырады. Бұл елде еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау бойынша оқыту жалпы кәсіптік білім беру жүйесіне енгізілген. Ал техникалық инспекторлар мен оқытушыларға қойылатын талаптар көпжылдық өндірістік тәжірибені және міндетті түрде жоғары инженерлік білімнің болуын қамтиды.
Яғни дамыған мемлекеттерде жұмыс орнындағы адамдардың қауіпсіздігі мәселесіне келгенде бизнеске жеңілдік жасалмайды. Қазақстанның Еңбек министрлігі де осы тәжірибеге сүйеніп, ұқсас талаптарды енгізуге талпыныс жасады. Алайда бұл бастаманы жүзеге асыру барысында бірқатар қиындықтар туындады. Ең бастысы – жаңа талаптардың күшіне ену мерзімі тым қысқа болды, ал кәсіпорындар мен оқу орталықтарының басым бөлігі жаңа жүйеге техникалық жағынан дайын емес еді.
Сондықтан жаңа қағидаларды енгізуді алты айға кейінге қалдыру туралы шешімді барлық тараптың жаңа талаптарға бейімделуіне мүмкіндік беретін маңызды кезең деп бағалауға болады.
