Еурокомиссия басшысы Урсула фон дер Ляйен Еуроодақ билігінің атом энергетикасына қатысты (дәлірек айтқанда, одан бас тарту бойынша) стратегиялық қателік жібергенін мойындағаннан кейін, маңызды бір мәселенің басы ашылды. Негізінде, 450 миллионнан астам халқы бар мемлекетаралық бірлестікте мұндай қателіктер алдағы уақытта қайталанбауы үшін тиісті жауапкершілік қарастырылуы тиіс еді. Алайда Біріккен Еуропадағы басқару жүйесі жоғары лауазымды тұлғалардың ешқайсысын жауапқа тарту мүмкін болмайтындай етіп құрылған.
Урсула фон дер Ляйен жазасыздықтың мәнін жақсы түсінеді. COVID-19 пандемиясы кезінде Еурокомиссия басшысы шамамен 70 млрд еуроға вакцина сатып алу ісіне қатысты. Тергеу жүргізілген кезде қоғамды таңғалдырған негізгі мәселе қаражат көлемі емес, 4,5 млрд дозаға жеткен тапсырыс көлемі болды. Бұл Еуропалық одақтың әрбір тұрғынына шамамен 11 дозадан келеді дегенді білдіреді.
Еуропалық одақ сотындағы қарау ұзаққа созылып, бірнеше кезеңнен өтті. Нәтижесінде сот Урсула фон дер Ляйеннің мұндай қудалаулардан иммунитеті бар деген шешім шығарды.
Фон дер Ляйеннің өмірбаянында жауапкершіліктен жалтару тек жалпыеуропалық бюрократиялық құрылымдармен шектелмейді. Бұған дейін Германияның қорғаныс министрі болған кезінде ол жүздеген миллион еуроға әскери техника сатып алу ісіне қатысты дау-дамайға қатысы болғанына қарамастан ешқандай жауапқа тартылмаған.
Ұлттық деңгейде жоғары лауазымды тұлғалардың жауапкершілігі заң жүзінде бекітілгенімен, іс жүзінде бұл нақты нәтиже бермей отыр. Соның салдарынан, жоғарыда аталған Германияда 2025 жылдың наурыз айында құны 3 млрд еуроны құрайтын көмірмен жұмыс істейтін ЖЭО жарылды, алайда бұл оқиға үшін ешкім жауапқа тартылған жоқ. Тіпті Қазақстанның өзінде мұндай қадамға (электр станциясын жаруға) баруы екіталай еді, ал осындай төтенше жағдай орын алған күннің өзінде, кінәлі тұлғалар кем дегенде ресми түрде жауапкершілікке тартылар еді.
Еуропалық кеңестің төрағасы Антониу Кошта Португалия Премьер-министрі лауазымын атқарған кезінде сыбайлас жемқорлық дауларына қатысты күдікке ілінген болатын. Ал Еуропарламент төрағасы Роберта Метсоланың құқық саласы бойынша қорғаған дипломдық жұмысы негізінен плагиаттан тұратыны анықталды. Бұрынғы уақытта мұндай деректер әшкереленген соң, жоғары лауазымды шенеуніктер қызметінен өз еркімен кететін болса, қазіргі таңда бұл жағдайлар беделге түскен елеусіз дақ ретінде ғана қабылданып, тиісті назар аударылмай отыр. Мұндай келеңсіздіктердің маңызы неліктен төмендеді? Бұған ондаған миллиард еуроны құрайтын жемқорлық схемаларының жазасыз қалуы басты себеп болып отыр.
Еуропалық шешім қабылдау жүйесінің құрылымы сондай, құжаттарға нақты тұлғалар қол қойғанымен, бұл процесс көптеген ұжымдық отырыстар мен талқылаулардың қорытындысы ретінде көрсетіледі. Соның салдарынан шешім ұжымдық деңгейде қабылданған болып көрінеді де, құжатқа қол қойған нақты тұлға жауапкершіліктен тыс қалады. Яғни, ол қате болса да, тек «ұжымдық ерікті» рәсімдеуші ретінде ғана қарастырылады.
Басқару дағдарысы – бұл қабылданған шешімдердің жағдайды одан әрі ушықтыруы. Алайда Еуропалық Одақ жағдайында кінәлілерді жауапқа тарту тетіктері қарастырылмаған. Бұл, өз кезегінде, бюрократиялық жүйенің шектен шығуына жол бермейтін нақты шектеулер қоюға мүмкіндік бермей отыр.
Энергетика мәселелерінен хабары аз адамдар үшін Еуроодақтың басқарушы элитасы «жасыл энергетика» атты нәтижесіз бағытқа қаншалықты орасан зор ресурстар жұмсағанын елестету қиын. Соның салдарынан атом энергетикасын дамытуда ондаған жылдар босқа кетіп, барлық техникалық және технологиялық құзыреттіліктердің құлдырауына әкеп соқтырды.
Бірқатар сарапшылар еуропалықтардың ең жоғарғы деңгейде өз қателігін түсініп, оны ашық айтқанына оң баға беруде. Алайда қарапайым ақиқатты ұғыну үшін осыншама жыл кетсе, мұны табыс деп атауға бола ма? «Ештен кеш жақсы» деген сөзбен қатар, «Мұншалықты кеш болғанша, тіпті болмағаны игі» деген де афоризм бар.
Қазақстан Республикасының жоғары бюрократиясы кез келген қателік үшін жауапкершіліктен ада болу құқығына ие Еуроодақ үлгісінде басқаруды қалайтыны анық. Алайда орын алып жатқан жағдайларға шынайы көзбен қарасақ, өткен кезеңдегі орасан зор әлеуетіне қарамастан, Еуроодақ соңғы онжылдықта келеке нысанына айналды. Ал КХДР (Солтүстік Корея), керісінше, айтарлықтай алға жылжыды. Бұл ретте Пхеньянның ресурстары өте шектеулі және ол Батыстың қатаң санкциялары мен тосқауылдары жағдайында өмір сүріп жатқанын ескеру қажет. Ұлттық мүдде тұрғысынан алғанда, жоғары басшылықтың жауапсыздығынан гөрі, олардың нақты жауапкершілік арқалауы әлдеқайда тиімді көрінеді.
