Бұл жолғы редакциялық мақаламыз, әрине, Президенттің 28 қазанда халыққа арнаған Жолдауына арналмақ. Мемлекет басшысы Қазақстанды ауқымды құрылыс алаңына айналдырып, экономиканы жаппай цифрландыруды көздеп отыр. Екі бастаманың да игілігін қалың жұртшылық көруге тиіс.
Алайда Жолдауда халық мүддесіне басымдық берілгенімен, ондағы негізгі талаптар ең алдымен нақты іске жауапты мемлекеттік органдарға – министрліктерге, ұлттық холдингтер мен әкімдіктерге бағытталған. Өйткені Мемлекет басшысының олардың қазіргі жұмысына көңілі толмайтыны анық.
«Еуразия24» редакциясы да осы пікірді құптайды. Атқарушы билік бұрыннан ұстанып келе жатқан жұмыс тәсілдері мен қағидаттарын түбегейлі өзгертпейінше, Президент жүктеген міндеттерді орындау мүмкін емес. Бұл үшін тіпті кадрларды ауыстырудың өзі жеткіліксіз.
Неліктен бұлай ойлайтынымызды түсіндірейік. Сонымен бірге редакция жұмысына қатысты кейбір жайттарды да оқырманмен бөліспекпіз. Бірақ алдымен халықтық құрылыс пен жасанды интеллектіні кеңінен енгізуге негізделген жаппай цифрландыруды жүзеге асыруға қажетті басты алғышарттың жоқтығына тоқталайық.
Ауқымды құрылыс жүргізу үшін ең алдымен жеткілікті қаржы қажет. Оның үстіне бұл коммерциялық несие немесе шетелден алынған қарыз болмауға тиіс. Президент Жолдауына мұқият үңілсек, құрылыс бағдарламасында әлеуметтік нысандарға басымдық берілгенін көреміз. Атап айтқанда, мектептер, ауруханалар, мәдениет және спорт мекемелері, сондай-ақ халықтың әлеуметтік-тұрмыстық қажеттіліктеріне арналған өзге де нысандар салынбақ.
Ұлт болашағына салынған инвестиция ретінде мұндай шығындардың қайтарымы орасан зор. Ал коммерциялық тұрғыдан қарағанда, олар табыс әкелмейтін жобалар саналады. Мемлекет мұндай нысандарды салуға алған қарызын өтеу үшін оқу ақысын, медициналық қызметтердің немесе балаларға арналған спорт үйірмелерінің бағасын көтермейтіні анық. Ал қарызды бюджет есебінен өтеуге тырысу одан да тиімсіз.
Жалпы, әлеуметтік маңызы бар нысандарды салу нарықтық бизнес үшін тиімді емес. Мұндай жобаларға еркін нарықтан қаржы тарту қиын, ал нарықтың «көрінбейтін қолы» өздігінен мектеп те, аурухана да салып бермейді. Сондықтан мемлекеттің өз қарамағында нақты мақсаттарға жұмсалатын инвестициялық қаражат болуы шарт. Оған қоса, өнеркәсіп пен әлеуметтік саланы дамытуға арналған ұзақ мерзімді мемлекеттік инвестициялық жоспар қажет.
Жаңғыртуды көптен бері қажет етіп отырған электр энергетикасы, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, көлік және өзге де инфрақұрылым салаларына да осы ұстаным қатысты. Егер оларды үкіметтің «инвестицияға айырбас ретінде тариф» саясаты аясында қарыз қаражаты есебінен жаңғыртатын болсақ, мұның соңы жақсылыққа апармайды. Тарифтердің үздіксіз өсуі энергетика саласын ғана емес, бүкіл экономика мен әлеуметтік саланы да тығырыққа тірейді.
Ал шын мәнінде, Қазақстанда қаржы жетіспейді деуге негіз жоқ. Керісінше, ақша шамадан тыс көп. Қазірдің өзінде осы артық қаражат инфляциялық қысымды күшейтіп отыр. Алдағы уақытта оның қордалана беруі инфляцияның күрт өршуіне әкелуі мүмкін.
Президент Жолдауында келтірілген деректерге назар салайық. Екінші деңгейлі банктердің активтері 75 трлн теңгеден асқан, ал депозиттер көлемі бұрын-соңды болмаған 52 трлн теңгеге жеткен. Бұған өз тарапымыздан тағы бір дерек қосайық: Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорында 28 трлн теңгеден астам қаражат жиналған.
Бұл қаржы тіпті ең ауқымды халықтық құрылыс жобаларын жүзеге асыруға екі еселеп жетер еді. Бірақ бір мәселе бар: ақша халықтың да, мемлекеттің де иелігінде емес. Ол қаржы нарығындағы алыпсатарлардың қолында шоғырланған. Қазақстан халқының басым бөлігінде айтарлықтай жинақ жоқ. Банктердегі депозиттердің негізгі бөлігі жеке тұлғалар мен корпорациялардың шағын тобына тиесілі. Ал БЖЗҚ-да орасан зор қаражат жиналғанымен, оның зейнетақы алушыларға беріп отырған қайтарымы мардымсыз, тіпті көңілге қаяу түсіреді.
Ең бастысы, банк пен қаржы секторындағы қаражаттың құны тым қымбат – жылдық мөлшерлемесі 16–20 пайыздан басталып, одан да жоғары көтеріледі. Мұндай ақшаны өндіріс саласына инвестиция ретінде тарту аса қауіпті. Оның үстіне қаржы нарығында дүрбелең туып, осы қыруар қаражат нақты экономикаға жаппай ағылатын болса, оның салдарын елестетудің өзі қорқынышты.
Алайда инфляцияның күрт өсу қаупі болашаққа қатысты болжам ғана емес. Қаржы нарығында алыпсатарлық мақсатта шоғырланған артық қаражат елдегі инфляцияның жоғары деңгейде сақталуына қазірдің өзінде ықпал етіп отыр.
Өткен жылы М2 ақша массасы, яғни Ұлттық банк пен екінші деңгейлі банктердегі шоттарда есепке алынатын ақша көлемі 38,3 млрд теңгеден 43,8 млрд теңгеге дейін өсіп, 14,4 пайызға артқан. Ал инфляция 12,3 пайызды құрады. Банктер мен олардың клиенттерінің шоттарында шоғырланған артық қаражат бағаның өсуіне ықпал еткен. Олардың қатарында бюджет қаражатын басқаратын Қазынашылық пен «Бәйтерек» холдингі бастаған даму институттары да бар.
Бюджет тапшылығын жабу үшін шетелден қарыз алу немесе Ұлттық қордан бөлінетін трансферт көлемін ұлғайту елдегі ақша массасының артуына әкеледі. Ұлттық компаниялар мен холдингтердің сырттан қаржы тартуы да осындай әсер береді. Бұл жағдайда ақша несие беру арқылы емес, шетел валютасын теңгеге айырбастау нәтижесінде айналымға түсіп, ішкі нарықтағы бағаның өсуіне ықпал етеді.
Шетелден тартылған қаражат теңгеге айырбасталған сайын ішкі айналымдағы ақша көлемі ұлғайып, инфляциялық қысым күшейеді.
Биыл қыркүйекке қарай М2 ақша массасы 49,7 млрд теңгеге жетіп, 13,4 пайызға өскен. Осы қарқын сақталса, жылдық өсім 18 пайызға жуықтайды. Ал инфляция әзірге 9,3 пайыз деңгейінде. Автор мұны теңгенің бір жылдан бері айтарлықтай нығаюымен байланыстырады. Соған қарамастан, банктерде шоғырланған артық қаражат инфляциялық қысымды күшейтіп отыр.
Қазақстан халқының басым бөлігінің табысы төмен, ал ішкі нарықтағы кәсіпкерлер тұтынушылардың сатып алу қабілетінің шектеулі болуынан зардап шегуде. Энергетика мен тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық салаларында тарифтерден түсетін кіріс қажетті шығындарды өтеуге әрең жетеді. Сонымен қатар Қаржы министрлігі мен «Бәйтерек» холдингі ішкі экономикадағы қаржы тапшылығын шетелден қаражат тарту арқылы шешуге тырысып, баға мен тарифтердің одан әрі өсуіне өздері де ықпал етуде.
Бұрынғы Қазақстан кезеңінен бері жалғасып келе жатқан ақша-несие, валюта бағамын реттеу және инвестициялық саясатты қайта қарау қажет. Өйткені бұл саясат елдің ішкі әлеуметтік-экономикалық дамуына емес, капиталды сыртқа шығаруға мүдделі тараптардың пайдасына қызмет етіп отыр. Соның салдарынан сыртқы мүдделерге қайшы келетін ішкі жобаларға қажетті қаржы бөлінбей келеді. Бұл саясатты жүзеге асыратын негізгі орган – Ұлттық банк. Инфляцияны тежеу мақсатында ішкі нарықтағы қаржының құны жоғары деңгейде ұсталады. Алайда мұндай тәсіл бағаның өсуін тоқтатудың орнына инфляциялық қысымды күшейтіп отыр.
Сондықтан мәселені жекелеген басшыларды ауыстырумен шешу мүмкін емес. Ең алдымен экономикалық саясаттың өзін өзгерту қажет.
Цифрландыру мен жасанды интеллектіні дамытуға келсек, бұл міндеттерді жүзеге асыру үшін электр энергиясының өндірісі жеткілікті әрі бағасы қолжетімді болуы тиіс.
Қазір елде электр қуаты тапшы. Жаңа өндірістік қуаттарды іске қосу жоспарлары орындалмай жатыр. Президент те осы мәселеге қатаң сын айтты.
Энергетика министрлігі биылғы жоспарды орындай алмағанына қарамастан, Үкіметке 2029 жылдың соңына дейін 13,3 ГВт жаңа электр қуатын іске қосатынын мәлімдеп отыр. Алайда қазіргі көрсеткіштер мұндай жоспардың орындалуына күмән туғызады. Бүгінде Қазақстанның біртұтас электр энергетикалық жүйесі ең жоғары жүктеме кезінде шамамен 17 ГВт қуат өндіреді. Ал алдағы қыста электр энергиясына сұраныс 18,5 ГВт-қа жетеді деп болжанып отыр. Демек, тапшылықты өтеу үшін Ресейден электр энергиясын қайта импорттауға тура келеді.
Министрліктің өз болжамдары да жағдайдың күрделі екенін көрсетеді. Ведомство әзірлеген 2032 жылға арналған болжамды теңгерімдерге сәйкес, қажетті резервті қоса есептегенде, Қазақстандағы электр қуатының тапшылығы 2,7 ГВт деңгейінде сақталмақ. Оңтүстік энергетикалық аймақта бұл көрсеткіш 3,2 ГВт-қа жетеді. Осы орайда 14 тамызда болған электр энергиясының жаппай өшуін еске түсіруге болады. Оның үстіне аталған болжамдарда электр энергиясына сұраныстың қалыпты өсуі ғана ескерілген. Экономиканы кең көлемде цифрландыруға қажетті қосымша қуат есепке алынбаған.
Осылайша, Энергетика министрлігінің жұмысында ағымдағы міндеттерді орындаумен қатар, ұзақ мерзімді жоспарлауға қатысты да елеулі мәселелер бар. Бұған ведомствоның нақты өкілеттігіне қатысты сауалдар да қосылады. Іс жүзінде министрлік қызметінің негізгі бөлігі мұнай-газ саласына бағытталған. Ал электр энергетикасындағы басты активтер Үкіметтің тікелей басқаруында емес, «Самұрық-Қазына» ұлттық әл-ауқат қорының қарамағында.
Енді Президент жүктеген міндеттермен сабақтасып жатқан редакция жұмысының екі бағытына тоқталайық.
«Еуразия24» бұған дейін банк жүйесіндегі саясат пен электр энергетикасының жай-күйіне арналған бірнеше материал жариялады. Онда көтерілген мәселелерге байланысты Ұлттық банк пен Энергетика министрлігіне ресми сауал жолдадық.
Қандай жауап алатынымызды алдын ала шамалаған едік. Алайда мәселені одан әрі зерделеу үшін екі ведомствоның да ресми ұстанымын білу маңызды болды.
Энергетика министрлігінен жауап алдық. Ведомство қазіргі жағдайға көңілі толатынын, ештеңені өзгертуді көздемейтінін жеткізді. Біз мұндай жауапты күткен едік. Энергетика саласындағы жағдайдың редакция тарапынан да, Президент тарапынан да қатаң сыналуы бекер емес. Саланың дамуын тежеп отырған, бірақ оның жұмысына іс жүзінде жауап бермейтін министрліктің ұстанымына келесі материалымызда арнайы тоқталамыз.
Ұлттық банктің жауап беру мерзімі де таяп қалды. Оның ресми жауабын да жан-жақты талдаймыз. Бұл Қазақстанның болашақ дамуы үшін маңызды мәселелерді талқылауды жалғастыруға мүмкіндік береді.
