Президент Тоқаев әрбір бағдарламалық сөзінде мемлекеттік басқару жүйесіне жасанды интеллект (ЖИ) технологияларын енгізу қажеттігіне ерекше назар аударып келеді. ЖИ төңірегіндегі қазіргі дүрлікпені осыдан жиырма жылдай бұрын «нанотехнологияға» артылған үмітпен салыстыруға болады. Бұл жолы да ел экономикасын әлемдік көшбасшылар қатарына шығарады делінген кезекті «сиқырлы құрал» табылғандай әсер бар. Алайда Ақорданың мұндай асқан оптимизмі саладағы қазіргі үдерістермен қаншалықты үйлеседі?
Әлемдегі ЖИ дүрбелеңінің қаржылық жүйесінде бір ерекшелік байқалады: ақша негізінен бір компаниялар арасында айналып жүр. Қарапайым тілмен айтқанда, ірі технологиялық компаниялар ЖИ әзірлеушілеріне инвестиция салады. Олар өз кезегінде деректерді өңдеуге қажетті жаңа есептеу қуаттарына тапсырыс береді, ал мұндай инфрақұрылымды ұсынатын компаниялар жаңа дата-орталықтарға жабдық сатып алады. Ақыр соңында салынған инвестицияның едәуір бөлігі жабдық өндірушілеріне табыс ретінде қайта оралады. Мұндай «бизнестің» қаншалықты тұрақты екені – өз алдына риторикалық сұрақ.
Қазақстан кейінгі төрт-бес жылда капитал айналымының осы жүйесіне қосылуға талпынып келеді. Алайда бұл үдеріс бізге тән өзіндік ерекшеліктермен жүріп жатыр:
- 2023 жылы жасанды интеллект алғаш рет мемлекеттік саясаттың жеке басым бағыты ретінде белгіленді. Президент Жолдауында ЖИ-ді білім экономикасының дамуына серпін беретін әлеуетті бағыттардың бірі ретінде атады.
- 2024 жылы ақпан–сәуірде жасанды интеллект саласын басқарудың жеке жүйесін қалыптастыру жұмысы басталды. 7 ақпанда өткен Үкіметтің кеңейтілген отырысында Президент Жасанды интеллектіні дамыту тұжырымдамасын әзірлеуді тапсырды.
- 2024 жылы шілдеде Үкімет Жасанды интеллектіні дамытудың 2024–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасын бекітті. Құжатта ұлттық ЖИ платформасын құру, суперкомпьютерді іске қосу және дата-орталықтарды дамыту секілді инфрақұрылымдық жобалар қарастырылды.
- 2025 жылы Cloud платформасы негізінде ұлттық суперкомпьютерлік кластер іске қосылды. Оның есептеу қуатын мемлекеттік органдар, жоғары оқу орындары, зерттеушілер, стартаптар мен компаниялар пайдалана бастады.
- 2026 жыл Цифрландыру және жасанды интеллект жылы болып жарияланды. Үкіметке ЖИ технологияларын мемлекеттік басқаруға, білім беру жүйесіне, ұлттық компаниялардың жұмысына және экономиканың түрлі салаларына енгізу міндеті қойылды.
- 2026 жылғы 9 маусымда 2029 жылға дейінгі Digital Qazaqstan жалпыұлттық стратегиясы бекітілді. Құжатта мемлекеттік қызметшілердің күнделікті атқаратын жұмысының 30%-ына дейін жасанды интеллект көмегімен орындау көзделген.
Бекітілген стратегияға қарасақ, мемлекет Қазақстандағы ЖИ нарығында бір мезгілде негізгі тапсырыс берушіге, реттеушіге әрі ең ірі ойыншыға айналуы мүмкін.
Суперкомпьютерлер, ұлттық ЖИ платформасы, мемлекеттік деректер базасы, салалық «деректер көлдері», мемлекеттік аппаратқа арналған ЖИ-агенттер – мұның бәрі жеке сектордағы жаппай сұранысқа сүйенетін бәсекелі ЖИ индустриясын қалыптастырудың орнына, мемлекеттік тапсырысқа тәуелді мердігерлер нарығын туғызуы ықтимал. Ал мұндай жағдайда бюджет қаражатын игеру негізгі мақсатқа айналып кету қаупі бар.
2026 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша Қазақстанның ЖИ саласындағы жобаларын қаржыландыру жүйесі шамамен былай қалыптасып отыр:
- 2,98 млрд теңге– ЖИ экожүйесі мен инновацияларды дамытуға тікелей қарастырылған бюджет қаражаты;
- 177,1 млрд теңге– 2026 жылы цифрландырудың жалпы бағыттарына бөлінген мемлекеттік шығын;
- 2 млрд доллар– егеменді ЖИ орталығын құру жобасының жарияланған құны;
- 10,5–16,5 млрд доллар– алдағы үш жылда цифрлық трансформация мен жасанды интеллект саласына тарту көзделген инвестицияның жалпы көлемі.
Негізгі мәселе – соңғы көрсеткіштің қаншалықты жүзеге асатынында. Digital Qazaqstan аясында алдағы үш жылда цифрлық технологияларға шамамен 10,5–16,5 млрд доллар инвестиция тарту көзделген. Алайда мемлекет бұл соманы бюджет есебінен қаржыландыруды өз міндетіне алып отырған жоқ. Жоспар бойынша қажетті қаражаттың негізгі бөлігін жеке инвесторлар салуға тиіс.
Бірақ әлемдік ЖИ нарығындағы қазіргі жағдай мұндай көлемде жеке инвестиция тарту оңай болмайтынын көрсетеді. Жасанды интеллектіні коммерциялық мақсатта пайдаланудан түсетін табыс оған салынған ауқымды инфрақұрылымдық шығынға әзірге сай келмейді. Есептеу қуатына жұмсалған инвестиция да күткен деңгейде қайтарым бермей отыр. Мұндай жағдайда ірі компаниялар жаңа жобаларға қаржы салуды азайтып, күрделі шығындарын қысқартуға көшеді.
Қазақстан жағдайында бұл тәуекелді күшейтетін тағы бірнеше фактор бар:
- Электр энергиясының тапшылығы.Қазақстан алдағы кемінде 10–12 жыл бойы, атом электр стансасы салынып біткенге дейін, электр энергиясы тапшылығын сезінуі мүмкін. Ал дата-орталықтар мен ірі есептеу кластерлерінің үздіксіз жұмыс істеуі үшін тұрақты әрі мол электр қуаты қажет.
- Шетелдік технологияларға тәуелділік.Қазақстан қажетті жабдықтар мен бағдарламалық қамтамасыз етуді негізінен сырттан алады. Бұған геосаяси шектеулер де қосылады. Мәселен, Вашингтон жабдық пен ЖИ модельдерін таңдауда АҚШ пен Қытай технологияларының біріне басымдық беру мәселесін қатаң қойып отыр. Демек, ел аумағында жеке дата-орталықтың немесе суперкомпьютердің болуы Қазақстанның технологиялық дербестікке қол жеткізгенін білдірмейді.
Осының бәрін ескерсек, бірнеше жылдан кейін ЖИ саласындағы бастамалар Қазақстан Үкіметінің кезекті «серпінді» жобасына айналып кету қаупі бар. Ондай жағдайда қомақты қаржы экономиканы түбегейлі жаңғыртуға емес, бюджет қаражатын игеруге жұмсалуы мүмкін.
