Еуразиялық даму банкі (ЕАДБ) 2026–2028 жылдарға арналған жаңартылған макроэкономикалық болжамын қамтитын негізгі талдамалық құжатын жариялады. Бұл жөнінде Eurasia24 бұған дейін қысқаша пікірінде жазған болатын. Алайда құжаттың мазмұны едәуір қызықты болғандықтан, біз оны егжей-тегжейлі талдап көруді жөн көрдік. Нәтижесінде бірқатар маңызды тұжырымдарға көз жеткіздік. Ұзаққа созылған геосаяси қысым мен Парсы шығанағындағы ахуалдың күрт шиеленісуі аясында «еуразиялық кеңістікті» экономикалық тоқырау күтіп тұр деп болжаған бірқатар адамдардың болжамына қарамастан, ЕАДБ сарапшылары өңірдің жалпы алғанда және Қазақстанның жеке алғанда қазіргі сын-қатерлерге бейімделу қабілетінің жоғары екенін атап өтеді.
ЕАДБ-ның бас экономисі Евгений Винокуров пен оның командасының бағалауынша, Орталық Азия елдері мен Еуразиялық экономикалық одақ мемлекеттерінің жиынтық ішкі жалпы өнімі алдағы жылдары да өсе береді. Қазақстан үшін бұл болжам экономикалық өсімнің шамамен 5,5 пайыз деңгейіндегі тұрақты қарқыны сақталатынын білдіреді. Мұндай серпінге ірі индустриялық жобалардың іске қосылуы және ішкі экономикалық резервтердің белсенді пайдаланылуы негіз болады. Алайда бұл өсім экономика үшін қаншалықты сапалы нәтиже береді? Оның астарында қандай да бір жасырын тәуекелдер жоқ па? Ең бастысы, Астана даму институты ұсынып отырған ұсыныстар мен бағдарларды іс жүзінде жүзеге асыруға қаншалықты дайын?
ЖАҺАНДЫҚ ДАҒДАРЫС – ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӨЗГЕРІСТЕРДІҢ КАТАЛИЗАТОРЫ
Макроэкономикалық болжамға арналған талдамалық жазбасында ЕАДБ-ның бас экономисі Евгений Винокуров 2026 жылдың көктемінде әлемдік экономиканың жоғары құбылмалылық пен белгісіздік кезеңіне аяқ басқанын атап өтеді.
«Парсы шығанағындағы қақтығыстың шиеленісуі мұнай мен табиғи газ бағасының өсуіне алып келді. Бағаның жоғары деңгейі қанша уақыт сақталатынын әзірге нақты болжау қиын. Дегенмен энергия ресурстарының қымбаттауының алғашқы салдарын және 2026 жылға, сондай-ақ орта мерзімді кезеңге арналған әлемдік экономиканың ықтимал даму траекторияларын қазірдің өзінде бағалауға болады», – деп жазады ЕАДБ-ның бас экономисі.
Мұның бәрі, әрине, рас. Алайда еуразиялық кеңістік үшін қазіргі дағдарыстың әсері біржақты емес. Макроэкономикалық болжам авторының атап өтуінше, дәстүрлі түсініктегі сыртқы орта енді экономикалық дамудың сөзсіз қозғаушы күші болудан қалып барады. Дегенмен өңірдегі көмірсутек экспорттаушы елдер – Ресей мен Қазақстан үшін энергия ресурстарының жоғары бағасы қуатты қаржылық тірек қызметін атқарады. Ал керісінше, энергия ресурстарын сырттан сатып алуға тәуелді елдер үшін мұндай жағдай импортталатын инфляция тәуекелін күшейтеді.
Соған қарамастан, ЕАДБ экономистері зерттеген жеті елдің жиынтық ішкі жалпы өнімі 2026 жылдың қорытындысы бойынша 2 пайызға өсіп, олардың жалпы экономикалық әлеуеті 3,5 трлн АҚШ долларына жетеді деп күтілуде.
Бұл ретте Орталық Азия өңірлік өсімнің негізгі қозғаушы күшіне айналып отыр. Сарапшылардың бағалауынша, макроөңір экономикасының көлемі алғаш рет 600 млрд долларлық межеден асып, жиынтық өсім 6,5 пайыздан жоғары болады.
Ең жоғары өсім қарқынын Қырғызстан (+10,2%), Тәжікстан (+8,3%) және Өзбекстан (+7,9%) көрсетеді деп болжануда. Яғни өңірдегі барлық елдер оң динамиканы сақтап отыр. Бірақ алдағы екі жыл қандай болмақ?
Банк сарапшыларының пікірінше, әлемдік экономикада ауқымды құлдырау немесе ұзаққа созылатын депрессия болмайды. Олардың бағалауынша, қазіргі кезең сыртқы нарықтарға тәуелділіктен ішкі сұранысқа, өңіраралық инвестицияларға және технологиялық бейімделуге негізделген жаңа даму моделіне өтумен сипатталады.
ҚАЗАҚСТАН: 5,5% ТҰРАҚТЫ ӨСІМ
Қазақстанға арналған болжамның елдік бөлімінде ЕАДБ сарапшылары Астанаға қатысты негізінен оң баға береді. Алайда бұл бағалар экономикалық саясаттағы қатаң тәртіп пен жүйелі жұмысты талап етеді.
«Қазақстан экономикасы 2025 жылғы жоғары өсімнен кейін 2026 жылға неғұрлым қалыпты серпінмен қадам басты. Жедел деректерге сәйкес, 2026 жылдың қаңтар–сәуір айларының қорытындысы бойынша ЖІӨ өсімі жылдық мәнде 3,6 пайызды құрады. Өсімді тежеген негізгі фактор – тау-кен өндіру секторының, әсіресе мұнай-газ саласының әлсіз динамикасы. Мұнай мен газ конденсатын өндіру көлемі 28,3 млн тоннаны құрап, 2025 жылдың сәйкес кезеңіндегі деңгейдің 86,2 пайызына тең болды. Энергетика министрлігінің мәліметінше, мұнай-газ саласындағы көрсеткіштердің төмендеуі Каспий құбыр консорциумы (КҚК) жүйесіндегі жағдаймен және Теңіз кен орнындағы өндірістік ахуалмен байланысты», – деп ЕАДБ сарапшылары елдегі қазіргі экономикалық жағдайды сипаттады.
Байқап отырғанымыздай, негізгі бағалаулар экономиканың кең ауқымдағы өнеркәсіптік әлеуетіне емес, ең алдымен мұнай секторындағы жағдайға сүйеніп берілген. Біздіңше, бұл маңызды көрсеткіш. Өйткені экономиканы әртараптандыру бағытында мемлекет белсенді жұмыс жүргізіп жатқанымен, елдің өндіру мен экспортқа тәуелділігі әлі де жоғары деңгейде қалып отыр.
Сонымен, ЕАДБ болжамына сәйкес, Қазақстанның ішкі жалпы өнімі 2026–2028 жылдары жыл сайын шамамен 5,5 пайыз деңгейінде өседі. Әрине, бұл 2025 жылғы ең жоғары көрсеткіштерден төмен. Естеріңізде болса, сол жылы экономикалық өсім 6,5 пайызға жеткен еді. Соған қарамастан, бұл көрсеткіш дамушы нарықтардың басым бөлігіндегі орташа өсім қарқынынан жоғары болып қала береді.
Ал орта мерзімді перспективада Қазақстан экономикасының жеделдеуіне қандай факторлар серпін береді? Экономикалық өсімнің негізгі драйверлері кімдер болмақ?
Біріншіден, бұл – мемлекеттік даму институттары арқылы жүзеге асырылатын инвестициялық серпіліс. Іскерлік белсенділікті ынталандыруда «Бәйтерек» холдингіне ерекше рөл жүктелген. Оның нақты секторды қаржыландыру бағдарламаларының жалпы көлемі 8 трлн теңгеге жетеді, бұл елдің жалпы ішкі өнімінің шамамен 5–6 пайызына тең. «Бәйтеректің» қолдау тетіктері өңдеуші өнеркәсіп пен агроөнеркәсіптік кешенде 100-ден астам ірі инвестициялық жобаны іске қосуға мүмкіндік береді деп күтілуде. Бұл жобалардың қаншалықты толық әрі тиімді жүзеге асатынын уақыт көрсетеді.
Екіншіден, даму банкінің экономистері экономикалық өсімнің маңызды факторларының бірі ретінде Теңіз кен орнының әлеуетін атап өтеді. Болашақ кеңейту жобасы аясында жаңа өндірістік қуаттардың іске қосылуы экспорттық валюталық түсімдердің тұрақты ағынын қамтамасыз етуге тиіс. Сарапшылардың есептеуінше, бұл фактор жыл сайын ЖІӨ өсіміне қосымша 0,3–0,4 пайыздық тармақ көлемінде үлес қоса алады.
Үшіншіден, 2029 жылға дейінгі Ұлттық инфрақұрылымдық жоспарды іске асырудың ең белсенді әрі ең көп капиталды қажет ететін кезеңі басталуда. Елдің энергетика, көлік және коммуналдық инфрақұрылымын жаңғырту құрылыс саласы мен онымен байланысты секторлардың дамуына қуатты серпін береді. Яғни бұл өзгерістердің әсері халық үшін тарифтердің өсуімен ғана шектелмейді деген сөз. Керісінше, инфрақұрылымдық жаңғырту ішкі инвестициялық белсенділікті арттырып, экономиканың бірқатар саласына қосымша мүмкіндік ашады.
ЕАДБ болжамындағы маңызды оң сигналдардың бірі – инфляциялық үдерістердің біртіндеп бәсеңдеуі аясында базалық мөлшерлеменің төмендеуі мүмкін деген болжам. Ұлттық банктің базалық мөлшерлемені ұзақ уақыт бойы жоғары деңгейде – 18 пайыз шамасында ұстап тұруға негізделген теңгерімді ақша-несие саясаты баға қысымын тежеуге мүмкіндік берді. Ал 2026 жылы монетарлық шарттарды біртіндеп жұмсарту күтіледі. Бұл өз кезегінде корпоративтік сектордың белсенділігін арттырып, бизнес үшін қаржыландыруға қолжетімділікті жақсартуы тиіс.
ЕАДБ-НЫҢ НЕГІЗГІ КЕҢЕСІ
Жалпы алғанда, Еуразиялық даму банкі экономистерінің макроэкономикалық болжамы оң бағаланады. Алайда оны барлық мәселенің өздігінен шешілетініне сендіретін негіз ретінде қабылдауға болмайды. 2010-жылдарға тән аса арзан қаржы ресурстары мен өте төмен пайыздық мөлшерлемелер дәуірі аяқталды. Мұндай жағдай қазір Қазақстанда да, әлемнің басқа елдерінде де жоқ. Ал жоғары пайыздық мөлшерлемелер мемлекеттік және корпоративтік қарыздарға қызмет көрсету шығындарын арттырып, инвестициялық белсенділікті тежейтін факторға айналды.
Осындай жағдайда ЕАДБ сарапшылары Қазақстан Үкіметі үшін үш негізгі басымдықты атап көрсетеді.
№1 – қатаң бюджеттік тәртіп және экономиканы әртараптандыру.
Бір қарағанда бұл тосын ұсыныс сияқты көрінуі мүмкін. Өйткені Жоғары аудиторлық палата 2025 жылғы бюджеттің атқарылу қорытындылары бойынша Үкіметтің бюджеттік тәртібіне тағы да сын айтып, оның жұмысын қанағаттанарлықсыз деп бағалаған болатын. ЕАДБ сарапшыларының негізгі ойы мынада: Парсы шығанағындағы дағдарыс салдарынан мұнайдан түсетін кірістердің артуы ағымдағы мемлекеттік шығыстарды бақылаусыз ұлғайтуға негіз болмауы тиіс.
Керісінше, шикізат секторынан түсетін қосымша табыс экономиканы құрылымдық тұрғыдан жаңғыртуға бағытталуы қажет. Сарапшылар көлеңкелі экономиканың үлесін қысқартуға, сондай-ақ мұнай секторына тәуелді емес салық базасын кеңейтуге басымдық беруді ұсынады.
№2 – теңгерімді тарифтік реформа.
Коммуналдық және энергетикалық инфрақұрылымның тозуы әлі де өзекті мәселе болып қалып отыр және ауқымды инвестицияларды қажет етеді. Осыған байланысты ЕАДБ сарапшылары жеке инвестицияларды тарту үшін тариф қалыптастыру жүйесін реформалауды жалғастыруды ұсынады. Сонымен қатар олар бұл бағыттағы өзгерістерді мұқият әрі кезең-кезеңімен жүзеге асыру қажеттігін ескертеді. Өйткені тарифтердің күрт өсуі әлеуметтік наразылықтың күшеюіне және ішкі инфляцияның жеделдеуіне әкелуі мүмкін.
№3 – транзиттік-логистикалық әлеуетті дамыту. Соңғы жылдары әлемдік логистикалық бағыттар елеулі өзгерістерге ұшырады. Сондықтан Транскаспий халықаралық көлік бағытын (Орта дәлізді) жедел дамыту стратегиялық маңызға ие болып отыр. Сарапшылардың пікірінше, Қазақстанның Азия мен Еуропа арасындағы жеткізу тізбектеріне тереңірек ықпалдасуы елдің ұзақ мерзімді табыс көздерін әртараптандыруға мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан алғанда, транзиттік және логистикалық инфрақұрылымды дамыту Қазақстанның негізгі стратегиялық басымдықтарының бірі болып қала береді.
Алайда негізгі мәселе – Қазақстан ЕАДБ сарапшыларының ұсыныстарын қаншалықты тиімді жүзеге асыра алады?
Банк сарапшылары бұған негіз бар деп есептейді. Өйткені Қазақстанның қолында ауқымды бағдарламаларды қаржыландыруға мүмкіндік беретін резервтер де, оларды іске асыруға қажетті институционалдық әлеует те бар.
Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық пен энергетика салаларын жаңғырту жөніндегі ұлттық жоспардың қолға алынуы Ақорда мен Үкіметтің инфрақұрылымдық түйткілдердің күрделілігін түсінетінін көрсетеді. Ең бастысы, бұл мәселелерді шешу жұмыстары тым кеш басталған жоқ.
Дегенмен негізгі сын-қатер өзгермейді. Табиғи монополиялар тарифтерін кезең-кезеңімен көтеріп жатқан кезде және бюджеттік инвестициялар ұлғайып отырған жағдайда инфляцияны бақылауда ұстау оңай болмайды. Бұл жерде Ұлттық экономика министрлігі мен Ұлттық банктің үйлесімді жұмысы шешуші мәнге ие.
Егер ел экономикасы тағы да инфляцияның жаңа толқынына тап болса, қазіргі болжамдардың едәуір бөлігін қайта қарауға тура келеді.
