Өткен аптада Денсаулық сақтау министрлігі қоғам назарын аударған мәлімдеме жасады. Ведомство қазақстандықтардың емханаға барып, дәрігер қабылдауына жазылуы оңай емес екенін мойындап, бұл мәселені жүйелі түрде шешуге кіріспек. Қазан айынан бастап шенеуніктер екі апта сайын тіркеу бөлімдерінің жұмысын және дәрігерлердің қабылдау кестесін тексеруді жоспарлап отыр. «Егер адам емханаға барып, дәрігердің қабылдауына жазыла алмаса, медициналық көмектің қандай қолжетімділігі туралы айтуға болады? Ең алдымен халыққа осындай қарапайым мүмкіндіктер жасалуы керек», – деді министр Ақмарал Әлназарова. Бір қызығы, осыдан небәрі үш апта бұрын Денсаулық сақтау министрлігі азаматтардың дәрігер қабылдауына өз бетінше жазылу мүмкіндігі айтарлықтай артқанын оптимистік сарында хабарлаған еді.
«2024 жылдан бастап Қазақстанда емханалардың жұмыс тәсілдері кезең-кезеңімен өзгеріп келеді. Негізгі міндет – медициналық көмектің қолжетімділігін арттырып, пациенттердің кезек күтуге және ұйымдастыру мәселелеріне жұмсайтын уақытын қысқарту. Сонымен қатар дәрігер қабылдауына өз бетінше жазылу мерзімі ұзартылды. Бұрын қабылдау кестесі негізінен екі аптаға ғана ашылса, енді дәрігерге 60 күн бұрын жазылуға болады. Жалпы практика дәрігерлеріне өз бетінше жазылатындардың үлесі 20%-дан 72,5%-ға, бейінді мамандарға жазылатындардың үлесі 4%-дан 66,1%-ға дейін өсті. Алғашқы медициналық-санитарлық көмек ұйымдарында учаскелік дәрігердің қабылдауын күтудің орташа мерзімі 5–7 күннен 1–3 күнге дейін қысқарды. Енді қабылдауға 60 күн бұрын жазылуға мүмкіндік бар, ал шұғыл медициналық көмек қажет пациенттер үшін емханаларда 680 арнайы кабинет ашылды. Бұл өзгерістер алғашқы медициналық көмекті жаңарту аясында енгізіліп жатыр», – делінген Денсаулық сақтау министрлігінің ресми сайтында 2 қыркүйекте жарияланған сол жағымды хабарламада.
Ал енді 24 қыркүйекте жарияланған мына мәліметке назар аударайық:
«Денсаулық сақтау министрлігі Медициналық және фармацевтикалық бақылау комитетінің төрағасы Лаурра Ахметнияздың айтуынша, жүргізілген талдау пациенттердің учаскелік дәрігерлерге де, бейінді мамандарға да өз бетінше жазылу мүмкіндігі шектеулі екенін көрсеткен. Кейбір медициналық ұйымдарда қабылдау кестесі жасалғанымен, пациенттердің дәрігерге өз бетінше жазылу мүмкіндігі әлі де шектеулі.
«Мәселе қабылдау кестесінің бар-жоғында ғана емес, пациенттің дәрігер қабылдауына өз бетінше нақты жазыла алуында. Анықталған кемшіліктер бойынша медициналық ұйымдарға тиісті ұсынымдар беріледі», – деді комитет төрағасы.
Министр денсаулық сақтау басқармаларына медициналық көмектің қолжетімділігін тұрақты бақылауда ұстауды тапсырды».
Денсаулық сақтау министрлігінде осы екі мәлімдеменің арасында не болғаны бізге белгісіз. Алайда небәрі үш аптаның ішінде бір саланың жай-күйіне қатысты бір-біріне мүлде кереғар екі мәліметтің айтылуы заңды сұрақ туғызады.
ДӘРІГЕРГЕ ЖАЗЫЛУДЫҢ МАШАҚАТЫ
Емханаға деген сенімге селкеу түсіретін басты кедергілердің бірі – бейінді маманға қаралмас бұрын міндетті түрде учаскелік терапевттің қабылдауынан өту талабы. Талдау тапсыру үшін де осы тәртіптен өтуге тура келеді.
Бастапқыда бұл жүйе бейінді мамандарға түсетін артық жүктемені азайту үшін енгізілген еді. Яғни учаскелік терапевт пациенттің жағдайын бағалап, бейінді маманның кеңесі қажет болмаса, оны әрі қарай жібермеуге тиіс болатын. Алайда іс жүзінде бұл тәртіп тығырыққа тірейтін айналма жолға айналды. Пациенттердің негізгі легі учаскелік дәрігерлерге бағытталып, соның салдарынан терапевт қабылдауына алдын ала жазылудың өзі көпшілік үшін оңайға соқпайтын болды.
2024 жылғы шілдеде Алматы мәслихатының отырысында депутат Тимур Елеусізов бұл мәселені, әсіресе егде жастағы адамдар үшін, халықты толғандыратын негізгі проблемалардың бірі деп өткір сынға алған еді.
«Бейінді маманға жазылу үшін алдымен терапевтке бару керек. Бұл – бүкіл халыққа, әсіресе жасы үлкен, қасында ертіп жүретін туысы жоқ адамдарға үлкен қиындық. Damumed қосымшасы дұрыс жұмыс істемейді. Кейде дәрігерге мүлде жазыла алмайсың, жүйе қайта-қайта істен шығады. Талдау нәтижелері eGov Mobile арқылы келеді. Жақында анам талдау тапсырған еді, ал терапевті демалысқа кетіп қалып, енді нәтижесін ала алмай жүр. Біз түрлі жүйелер туралы айтып жүрміз, бірақ күнделікті қажет қарапайым тетіктердің өзі дұрыс жұмыс істемейді. Оның үстіне бәрібір терапевт арқылы өтуге тура келеді», – деген еді сол кезде Елеусізов.
Яғни невропатологқа немесе кардиологқа шұғыл қаралуы қажет пациенттің бейінді маманға бірден баруына мүмкіндік жоқ. Ол әуелі жолдама алу үшін терапевттің қабылдауына жазылып, содан кейін ғана қажетті маманға кезегін күтуге мәжбүр.
Айта кетейік, қазір мобильді қосымша арқылы учаскелік дәрігердің жолдамасынсыз тек гинекологқа, психологқа, дерматовенерологқа және стоматологқа тікелей жазылуға болады. Қалған мамандардың қабылдауына бару үшін терапевттің жолдамасы қажет.
Елеусізовтің бұл сынына екі жыл өтсе де, мәселе әлі күнге дейін өзектілігін жоғалтқан жоқ. Содан бері белгілі бір өзгерістер болған шығар, алайда мәселе толық шешілді деуге әлі ерте.
ЖЫЛДАР БОЙЫ ШЕШІЛМЕГЕН МӘСЕЛЕ
Емханалардағы нақты жағдайдың министрлік есептеріндегі көріністен алшақ екені бірнеше жылдан бері айтылып келеді. Мұны қарапайым қазақстандықтардың шағымдары ғана емес, жүргізілген тексерулер де көрсетіп отыр.
2024 жылдың соңынан 2025 жылдың ақпанына дейін ЖСДП-ның Астана қалалық филиалы тәжірибе жүргізді. Партия белсенділері елордадағы мемлекеттік емханаларда дәрігердің жоспарлы қабылдауына жазылып көрген. Нәтижесінде бірқатар мәселе анықталған:
- емханалардың сайттарында көрсетілген тіркеу бөлімдерінің телефон нөмірлеріне хабарласу мүмкін болмаған немесе кейбір нөмірлер қате көрсетілген;
- дәрігердің болмауына немесе қабылдауға уақыт жетпеуіне байланысты белгіленген уақыт бірнеше рет кейінге шегерілген;
- емханаға келген күні дәрігер қабылдауын күту уақыты орта есеппен 30 минутқа созылған;
- тромбоз болуы мүмкін деген күдік туындаған тәжірибе қатысушыларының бірі бейінді маманға жолдаманы үш ай күткен;
- мемлекеттік емханалардың өзінде ақылы қызметтердің бағасы біріздендірілмеген: бірдей анықтамалардың құны кей жағдайда екі есеге дейін ерекшеленген.
Денсаулық сақтау министрлігі алғашқы медициналық көмектің жұмысы жақсарғаны туралы қанша есеп бергенімен, халықтан түсетін шағымдардың сипаты пациенттермен байланыс орнатуда әлі де түйткілдер бар екенін аңғартады.
ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің Медициналық және фармацевтикалық бақылау комитетінің деректеріне сүйенсек, азаматтардың ресми қаралған өтініштері жыл сайын тұрақты түрде көбейіп келеді. 2024 жылы олардың саны 11 930 болса, 2025 жылы 13 714-ке жеткен. Ал 2026 жылдың алғашқы жартыжылдығында 14 364 өтініш қаралған. Соның 35%-ы емханалардың жұмысына қатысты. Бір жыл ішінде емханаларға қатысты шағымдар 78%-ға көбейген, оның 80%-ы мемлекеттік емханалардың үлесіне тиеді.
Қазақстандықтардың наразылығын туғызатын мәселелер де жылдан-жылға өзгермей келеді. Олардың қатарында бейінді тексерулерге жолдама беруден бас тарту, бейінді мамандардың кеңесін ұзақ күту, қажетті дәрігерлердің жетіспеуі, сапасыз емдеу және медицина қызметкерлерінің кәсіби әдепті сақтамауы бар.
2025 жылғы қаңтарда Мәжілісте өткен Үкімет сағатында депутаттар Денсаулық сақтау министрлігі мен Медициналық сақтандыру қорының жұмысын сынға алды. 2019 жылдан бері денсаулық сақтау саласын қаржыландыру көлемі үш есеге жуық артқанымен, медициналық қызмет сапасына көңілі толатын азаматтардың үлесі 47%-ға дейін төмендеген. Бұл көрсеткіштің өзі көп нәрсені аңғартса керек.
Ақмарал Әлназарова мен оның қарамағындағы қызметкерлер қалыптасқан жағдайдың қаншалықты күрделі екенін түсінетін болса керек. Сондықтан Денсаулық сақтау министрлігі қолданыстағы талаптар мен ережелерді өзгертуге бағытталған бастамаларды тұрақты түрде ұсынып келеді.
ЕМХАНАҒА ШАҒЫМ НЕГЕ КӨБЕЙДІ?
2026 жылғы қыркүйекте «Пациенттерді қолдау және ішкі сараптама қызметінің» жұмысын реформалауға бағытталған кезекті бұйрық жобасы талқылауға шығарылғаны белгілі болды. Мұндай қызмет әр емхананың құрылымында бар. Ал олардың пациенттермен жұмыс істеу тәжірибесі қандай?
- көптеген емханада пациенттерді қолдау қызметі іс жүзінде толыққанды жұмыс істемейді, оның міндеттерін қатардағы дәрігерлер немесе әкімшілік қызметкерлері қоса атқарады;
- туындаған дауларды жедел шешу тетігі жолға қойылмаған: шағымдар көбіне алғашқы «алтын сағатта» шешімін таппайды. Соның салдарынан пациенттер құқық қорғау органдарына жүгінуге немесе мәселені әлеуметтік желіде көтеруге мәжбүр;
- пациенттерді қолдау қызметінің азаматтарды қабылдайтын кабинеттері көбіне жоғарғы қабаттарда немесе кіруге шектеу қойылған әкімшілік бөлімдерде орналасқан.
Енді Денсаулық сақтау министрлігі емханаларға пациенттерді қолдау қызметінің кабинеттерін міндетті түрде бірінші қабатқа орналастыруды, тұрақты жұмыс істейтін сенім телефондарын енгізуді және халық өкілдері қатысатын «қоғамдық сенім комиссияларын» құруды міндеттеуді қарастырып отыр.
Мұндай кабинеттер ашылса, әлеуметтік желіде шағым айтып жүрген жұрттың бір бөлігі сонда жүгінер. Алайда бұл шаралар бейінді мамандардың қабылдауына жазылуды жеңілдете ме? Мәселенің түп-төркіні де осында жатыр.
Біздің пікірімізді бірден-бір дұрыс шешім деп ұсынудан аулақпыз. Дегенмен Денсаулық сақтау министрлігіне маман емес адамның көзімен бір ұсыныс айтқымыз келеді. Медициналық сақтандыру жүйесі сақтандырылған азаматтардың мүддесіне шын мәнінде қызмет етуі үшін ваучерлік өтем тетігін енгізуге не кедергі? Мәселен, мемлекеттік емхана пациентті өтініш берген күннен бастап екі апта ішінде кардиологтың қабылдауымен қамтамасыз ете алмаса, оның медициналық жүйедегі жеке кабинетіне кез келген жекеменшік клиникаға баруға мүмкіндік беретін МӘМС ваучері берілсін. Ал көрсетілген қызметтің құнын Медициналық сақтандыру қоры толық өтесін.
Сонымен қатар созылмалы ауруы расталған азаматтарды алдымен терапевтке жіберу талабынан бас тартуды ұсынамыз. Мұндай пациенттер артық қағазбастылықсыз өзіне қажетті бейінді маманға тікелей жазыла алуы керек.
