Сонымен, бұған дейінгі «Қыс қарсаңындағы болжам: тариф тағы өсе ме?» атты редакциялық мақаламызды мынадай оймен аяқтаған едік: «Биыл тәуелсіздік жылдарында алғаш рет электр энергиясы мен тұрғын үй-коммуналдық қызмет тарифтері инфляцияның соңынан ілесіп емес, одан озып өсті. Бұл – жағдайды түбегейлі өзгертуі мүмкін жаңа әрі төтенше құбылыс. Сондықтан келесі редакциялық мақаланы осы мәселеге арнаған жөн».
Еске сала кетейік, электр энергетикасы мен коммуналдық секторларды жаңғырту жөніндегі ұлттық жоба – МЭКС аясындағы жұмыстардың қарқыны әзірге жоспардан едәуір төмен. Саладағы қуаттарды шұғыл жаңартып, көбейту қажеттігіне қарамастан, 2025–2026 жылдарға ұлттық жоба бойынша 4,2 трлн теңге қарастырылған. Ал қыркүйектегі жағдай бойынша ең болмаса басталған жобалардың жалпы құны небәрі 839 млрд теңгеге жеткен.
Алайда электр энергетикасы мен тұрғын үй-коммуналдық инфрақұрылымды жаңарту мен қуатын арттыру үдерісінен бір көрсеткіш әлдеқайда озып кетті. Ол – тарифтердің өсуі.
Бұған дейін электр энергетикасы мен тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықтағы тарифтер нарықтағы жалпы баға өсімінен кейін ғана көтерілетін. Оның үстіне тариф өсімі инфляция деңгейінен аспауға және жылына бір реттен жиі болмауға тиіс еді. Бұл тәртіптен бір-ақ рет ауытқу болған. Қазір бұрыннан қалыптасқан осы қағида сақталмай бара жатқан тұста сол жағдайды еске түсірген жөн.
Сонымен, 2007–2008 жылдардағы әлемдік дағдарыс сол кездің өзінде-ақ (бұл өз арамызда қалсын) бірполярлы жаһанданудың дәуірін аяқтады. Қазақстан 1990-жылдардың соңы мен 2000-жылдардың басында бұл жүйеге негізінен шикізат экспорты арқылы кіріктірілген еді. Алайда болған өзгерісті біз ғана түсінген жоқпыз. Әлемдік қаржы нарығы күйрегеннен кейін, 2009 жылғы ақпанда Қазақстан Президенті «Российская газетада» «Дағдарыстан шығу кілті» атты мақала жариялап, долларды «дефектал» деп атады.
Қазақстанда 2009 жылы Үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасының (ҮИИД) ғана емес, электр энергиясын өндіру тарифтерін жеті жылға – 2009–2015 жылдарға арналған кезеңге көтеру бағдарламасының да іске қосылуы кездейсоқ емес. Тарифтер жыл сайын нақты өсіп, инфляциядан да жоғары болды. Соған қарамастан, бұл бағдарлама тұтынушылар төлейтін электр энергиясының түпкілікті бағасына айтарлықтай әсер еткен жоқ. Өйткені ол тек электр станцияларына қатысты еді. Жалпы алғанда, бағдарлама өз нәтижесін берді: көптеген нысанды жаңартып, қалпына келтіруге мүмкіндік туды.
Бұл бағдарламаның тиімді жүзеге асуына теңге бағамының тұрақтылығы да септігін тигізді. 2014 жылғы аздаған девальвацияны есепке алмағанда, бағдарлама басталған кезден 2015 жылдың тамызына дейін ұлттық валюта бағамы айтарлықтай өзгерген жоқ. Сондықтан қажетті қаржыны шетелден несие ретінде тартуға мүмкіндік болды. Қазақстанның өз ішінде мұндай ұзақ мерзімді қаржыландыру көзі жоқ еді – бұл үшін Ұлттық банкке «алғыс» айтуға болады.
Кейін бұл тәжірибені бүкіл энергетика мен тұрғын үй-коммуналдық шаруашылыққа таратып, барлық тарифті жеті жылға бекітілетін әрі инвестиция тартуға негізделген жүйеге көшіру жоспарланды. Алайда 2015 жылғы девальвация энергетика саласын қайтадан бұрынғы мәселелеріне және валюталық қарыздарға батырды. Бастапқы жоспардан тарифтерді бес жылға алдын ала бекіту тәртібі ғана қалды.
Оның өзі іс жүзінде шартты сипатта. Тарифтер шын мәнінде жыл сайын қайта бекітіледі: келесі жылға көтерілген тариф қалған жылдарға арналған бағандарға сол күйінде көшіріліп жазылады. Бұл тәртіп жыл сайын қайталанып келеді.
Тарифтерді жылына бір рет көтеру тәртібінен ауытқу және олардың инфляциядан жоғары қарқынмен өсуі бұған дейін де болған. Мәселен, «KEGOC-тың табысты кезеңі» материалында осы мәселе сөз болған. Алайда мемлекеттік тариф саясатының инфляцияға ілесуден бас тартып, керісінше оның үдеуіне ықпал ететін өсімге ресми түрде бет бұруы – мүлде жаңа кезеңнің басталғанын көрсетеді.
Ұлттық экономика министрлігі коммуналдық қызмет тарифтері 2029 жылға дейін кезең-кезеңімен көтерілетінін мәлімдеді.. Тағы бір материалда бұл өзгеріс «Көбірек төлеуге тура келеді» деген тақырыппен берілген. Онда: «Ұлттық экономика министрлігі коммуналдық қызмет тарифтерін кезең-кезеңімен көтерудің ұзақ мерзімді жоспарын ұсынды. Жоспар бойынша су тарифі жыл сайын орта есеппен 20%-ға өсіп, 2029 жылға қарай сумен жабдықтау құны екі есе қымбаттайды. Электр энергиясының тарифі 2026 жылы 11%-ға, 2027 жылы 14%-ға, 2028 жылы 15%-ға, ал 2029 жылы тағы 16%-ға көтеріледі. Соның нәтижесінде халық үшін электр энергиясының жалпы құны шамамен 70%-ға өсуі мүмкін. Жылумен жабдықтау тарифтері де өсе береді. 2026 жылы тариф 10%-ға, 2027 жылы 17%-ға, ал 2029 жылы 11%-ға көтеріледі. Министрліктің есебінше, осы кезеңнің соңына қарай жылу бағасы шамамен 65%-ға қымбаттауы мүмкін», – делінген.
Дегенмен Ұлттық экономика министрлігінің ұзақ мерзімді жоспарын іздеп, осы тақырыптағы басқа жарияланымдарды қарасақ та, ресми құжатты таба алмаймыз. Бастапқы ақпараттың негізі – Ұлттық экономика министрлігі Табиғи монополияларды реттеу комитетінің төрағасы Тимур Қосымбековтің сөзі. Қалай болғанда да, ресми құжат болмаса да, ақпарат ресми тұлғадан тараған.
Есесіне тарифтердің өсуіне қатысты осы деректерді, әзірге ресми болжам деп есептейік, сол Ұлттық экономика министрлігі әзірлеген «Қазақстанның 2026–2029 жылдарға арналған әлеуметтік-экономикалық даму болжамымен» салыстыруға болады (https://primeminister.kz/ru/news/pravitelstvo-odobrilo-prognoz-socialno-ekonomicheskogo-razvitiya-i-proekt-respublikanskogo-byudzheta-na-2027-2029-gody-31811). Бұл – ұзақ мерзімді бюджетті жоспарлаудағы негізгі құжаттардың бірі. Онда инфляция 2027 жылы 7,5–9,5%, ал 2028–2029 жылдары 6–8% аралығында болады деп болжанған.
Сонда Ұлттық экономика министрлігі тарифтерді ұзақ мерзімге көтеру жоспарын ресми бекітті ме, жоқ па, оны өзінің әлеуметтік-экономикалық даму болжамымен сәйкестендірді ме, жоқ па – мәселе онда емес. Ең бастысы, енді тарифтердің өсу қарқыны Үкіметтің бағаны тежеу және халықтың әл-ауқатын кем дегенде төмендетпеу бағытындағы шараларына кереғар болып отыр.
Осының өзі Құрылтай сайлауынан кейін жаңарған Үкіметтің жұмысына қатысты үлкен сұрақ туғызады. Құрылтайға қатысты да солай.
ТМРК төрағасы тарифтердің алдағы жылдары қанша пайызға өсетінін жариялағанда, бұл көрсеткіштер МЭКС-ті іске асыруға қажет инвестиция көлеміне сүйеніп есептелді деп ойлауға негіз жоқ. Тіпті энергетика мен тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықты жаңғырту жұмыстарының қазір жоспардың төрттен біріне де жетпей отырған қарқыны ескерілді деу қиын. Біздіңше, мұның мәні басқа: Ұлттық экономика министрлігі енді инфляциядан жоғары тариф өсіміне жол беруге мәжбүр. Бірақ мұндай саясат энергетиканы жаңғыртудан бұрын бағаның одан әрі қымбаттауына алып келеді.
Мұның себебін «Еуразия24» редакциясы бұған дейін де бірнеше рет көтерген. Елдің инфрақұрылымын жаңарту мен дамыту қомақты қаржыны қажет етеді. Ал оны қаржыландыратын отандық несие мен инвестиция болмаса, бұл міндетті тариф есебінен шешуге тырысу ақыр соңында экономиканың өзіне салмақ түсіреді.
Сондықтан бүгінде Үкімет пен Ұлттық банкке қойылатын ең басты сауал да осы. Бұл мәселе Құрылтайды да айналып өтпейді.
